{"id":12098,"date":"2024-06-04T16:52:11","date_gmt":"2024-06-04T11:52:11","guid":{"rendered":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/?p=12098"},"modified":"2024-06-04T17:01:42","modified_gmt":"2024-06-04T12:01:42","slug":"grazhdanskij-kodeks-respubliki-uzbekistan-chast-pervaya-dd-21-12-1995","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/zakonodatelstvo\/grazhdanskij-kodeks-respubliki-uzbekistan-chast-pervaya-dd-21-12-1995\/","title":{"rendered":"O\u2018ZBEKISTON RESPUBLIKASINING FUQAROLIK KODEKSI BIRINCHI QISM DD 21 \u2013 DEKABR 1995 y."},"content":{"rendered":"

O\u2018ZBEKISTON RESPUBLIKASINING FUQAROLIK KODEKSI<\/span><\/strong><\/p>\n

BIRINCHI QISM<\/span><\/strong><\/p>\n

21 \u2013 DEKABR 1995 y.<\/span><\/strong><\/p>\n

I BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

UMUMIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

1-KICHIK BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

ASOSIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

1-BOB.<\/span><\/strong><\/p>\n

FUQAROLIK QONUNChILIGI<\/span><\/strong><\/p>\n

1-modda. Fuqarolik qonunchiligining asosiy negizlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi ular tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar ishtirokchilarining tengligini e\u2019tirof etishga, mulkning daxlsizligiga, shartnomaning erkinligiga, xususiy ishlarga biron-bir kishining o\u2018zboshimchalik bilan aralashishiga yo\u2018l qo\u2018yilmasligiga, fuqarolik huquqlari to\u2018sqinliksiz amalga oshirilishini, buzilgan huquqlar tiklanishini, ularning sud orqali himoya qilinishini ta\u2019minlash zarurligiga asoslanadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar (jismoniy shaxslar) va yuridik shaxslar o\u2018z fuqarolik huquqlariga o\u2018z erklariga muvofiq ega bo\u2018ladilar va bu huquqlarini o\u2018z manfaatlarini ko\u2018zlab amalga oshiradilar. Ular shartnoma asosida o\u2018z huquq va burchlarini belgilashda va qonunchilikka zid bo\u2018lmagan har qanday shartnoma shartlarini aniqlashda erkindirlar.<\/span><\/p>\n

Tovarlar, xizmatlar va moliyaviy mablag\u2018lar O\u2018zbekiston Respublikasining butun hududida erkin harakatda bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Xavfsizlikni ta\u2019minlash, insonlarning hayoti va sog\u2018lig\u2018ini himoya qilish, tabiatni va madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish uchun zarur bo\u2018lsa, tovarlar va xizmatlar harakatda bo\u2018lishini cheklash qonunchilikka muvofiq joriy etilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

2-modda. Fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlar<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining huquqiy holatini, mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarning, intellektual faoliyat natijalariga bo\u2018lgan huquqlarning vujudga kelish asoslarini hamda ularni amalga oshirish tartibini belgilaydi, shartnoma majburiyatlari va o\u2018zga majburiyatlarni, shuningdek boshqa mulkiy hamda u bilan bog\u2018liq shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarning ishtirokchilari bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, fuqarolik qonunchiligida belgilab qo\u2018yilgan qoidalar chet ellik fuqarolar, fuqaroligi bo\u2018lmagan shaxslar hamda chet ellik yuridik shaxslar ishtirokidagi munosabatlarga qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Shaxsiy nomulkiy munosabatlar va mulkiy munosabatlar bilan bog\u2018liq bo\u2018lmagan shaxsiy munosabatlar, agar qonunlarda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa yoki bu munosabatlarning mohiyatidan o\u2018zgacha hol anglashilmasa, fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi qismida ko\u2018rsatilgan belgilarga javob beradigan oilaviy munosabatlarga, mehnat munosabatlariga va tabiiy resurslardan foydalanish hamda atrof muhitni muhofaza qilish munosabatlariga nisbatan fuqarolik qonunchiligi bu munosabatlar maxsus qonunlar bilan tartibga solinmaydigan hollarda qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Bir tarafning ikkinchi tarafga ma\u2019muriy bo\u2018ysunishiga asoslangan mulkiy munosabatlarga, shu jumladan soliq, moliyaviy va boshqa ma\u2019muriy munosabatlarga nisbatan fuqarolik qonunchiligi qo\u2018llanilmaydi, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno.<\/span><\/p>\n

3-modda. Fuqarolik qonunchiligi hujjatlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi ushbu Kodeksdan, ushbu Kodeks 2-moddasining birinchi, to\u2018rtinchi va beshinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa qonunlar hamda qonunchilik hujjatlaridan iborat.<\/span><\/p>\n

Boshqa qonunlar va qonunchilik hujjatlaridagi fuqarolik qonunchiligi normalari ushbu Kodeksga mos bo\u2018lishi shart.<\/span><\/p>\n

Vazirliklar, idoralar va boshqa davlat organlari ushbu Kodeksda, boshqa qonunlar hamda qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda va doirada fuqarolik munosabatlarini tartibga soluvchi hujjatlar chiqarishi mumkin.<\/span><\/p>\n

4-modda. Fuqarolik qonunchiligining vaqt bo\u2018yicha amal qilishi<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi hujjatlari orqaga qaytish kuchiga ega emas va ular amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Qonun u amalga kiritilgunga qadar vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qonunda to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri nazarda tutilgan hollardagina tatbiq etiladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi hujjati amalga kiritilgunga qadar vujudga kelgan munosabatlar bo\u2018yicha bu qonunchilik hujjati u amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan huquq va burchlarga nisbatan qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Agar shartnoma tuzilganidan keyin taraflar uchun majburiy bo\u2018lgan, shartnoma tuzilayotgan paytdagidan boshqacha qoidalarni belgilaydigan qonun qabul qilingan bo\u2018lsa, tuzilgan shartnomaning shartlari o\u2018z kuchini saqlab qoladi, bundan qonunning avval tuzilgan shartnomalardan kelib chiquvchi munosabatlarga tatbiq etilishi ko\u2018rsatilgan hollar mustasno.<\/span><\/p>\n

5-modda. Fuqarolik qonunchiligini o\u2018xshashlik bo\u2018yicha qo\u2018llash<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeks 2-moddasining birinchi, to\u2018rtinchi va beshinchi qismlarida nazarda tutilgan munosabatlar qonunchilik yoki taraflarning kelishuvi bilan to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri tartibga solinmagan hollarda fuqarolik qonunchiligining o\u2018xshash munosabatlarni tartibga soluvchi normasi qo\u2018llaniladi (qonun o\u2018xshashligi).<\/span><\/p>\n

Ko\u2018rsatib o\u2018tilgan hollarda qonun o\u2018xshashligidan foydalanish mumkin bo\u2018lmasa, taraflarning huquq va burchlari fuqarolik qonunchiligining umumiy negizlari va mazmuniga (huquq o\u2018xshashligiga) hamda halollik, oqillik va adolat talablariga amal qilgan holda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarini cheklaydigan va javobgarlik belgilaydigan normalarning o\u2018xshashlik bo\u2018yicha qo\u2018llanilishiga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

6-modda. Ish muomalasi odatlari. Mahalliy odat va an\u2019analar<\/span><\/p>\n

Tadbirkorlik faoliyatining biron-bir sohasida vujudga kelgan va keng qo\u2018llaniladigan, qonunchilikda nazarda tutilmagan xulq-atvor qoidasi, biron-bir hujjatda yozilganligi yoki yozilmaganligidan qat\u2019i nazar, ish muomalasi odati deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligida tegishli normalar bo\u2018lmagan taqdirda, bu munosabatlarni tartibga solishda mahalliy odat va an\u2019analar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Tegishli munosabat ishtirokchilari uchun majburiy bo\u2018lgan qonunchilik normalariga yoki shartnomaga zid bo\u2018lgan ish muomalasi odatlari, mahalliy odat va an\u2019analar qo\u2018llanilmaydi.<\/span><\/p>\n

7-modda. Fuqarolik qonunchiligi va xalqaro shartnomalar hamda bitimlar<\/span><\/p>\n

Agar xalqaro shartnomada yoki bitimda fuqarolik qonunchiligidagiga qaraganda boshqacha qoidalar belgilangan bo\u2018lsa, xalqaro shartnoma yoki bitim qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

2-BOB.<\/span><\/strong><\/p>\n

FUQAROLIK HUQUQ VA BURChLARINING VUJUDGA KELIShI. FUQAROLIK HUQUQLARINI AMALGA OShIRISh VA HIMOYA QILISh<\/span><\/strong><\/p>\n

8-modda. Fuqarolik huquq va burchlarining vujudga kelish asoslari<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquq va burchlari qonunchilikda nazarda tutilgan asoslardan, shuningdek fuqarolar hamda yuridik shaxslarning, garchi qonunchilikda nazarda tutilgan bo\u2018lmasa-da, lekin fuqarolik qonunchiligining umumiy negizlari va mazmuniga ko\u2018ra fuqarolik huquq hamda burchlarni keltirib chiqaradigan harakatlaridan vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquq va burchlari quyidagilardan vujudga keladi:<\/span><\/p>\n

1) qonunda nazarda tutilgan shartnomalar va boshqa bitimlardan, shuningdek garchi qonunda nazarda tutilgan bo\u2018lmasa-da, lekin unga zid bo\u2018lmagan shartnomalar va boshqa bitimlardan;<\/span><\/p>\n

2) qonunda fuqarolik huquq va burchlari vujudga kelishining asosi sifatida nazarda tutilgan davlat organlarining yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari hujjatlaridan;<\/span><\/p>\n

3) sudning fuqarolik huquq va burchlarini belgilagan qaroridan;<\/span><\/p>\n

4) qonun yo\u2018l qo\u2018yadigan asoslarda mol-mulk olish natijasida;<\/span><\/p>\n

5) fan, adabiyot, san\u2019at asarlarini yaratish, ixtirolar va boshqa intellektual faoliyat natijasida;<\/span><\/p>\n

6) boshqa shaxsga zarar yetkazish natijasida;<\/span><\/p>\n

7) asossiz boyib ketish natijasida;<\/span><\/p>\n

8) fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa harakatlari natijasida;<\/span><\/p>\n

Oldingi tahrirga qarang.<\/span><\/p>\n

9) qonunchilik fuqarolik-huquqiy oqibatlarning kelib chiqishi bilan bog\u2018laydigan hodisalar natijasida.<\/span><\/p>\n

Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi shart bo\u2018lgan mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlar, agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, unga bo\u2018lgan tegishli huquqlar ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

9-modda. Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslar o\u2018zlariga tegishli bo\u2018lgan fuqarolik huquqlarini, shu jumladan ularni himoya qilish huquqini ham o\u2018z xohishlariga ko\u2018ra tasarruf etadilar.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslarning o\u2018z huquqlarini amalga oshirishdan voz kechishi bu huquqlarning bekor qilinishiga olib kelmaydi, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish boshqa shaxslarning huquqlarini hamda qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart. Fuqarolik huquqiy munosabatlari ishtirokchilarining halol, oqilona va adolat bilan harakat qilishi nazarda tutiladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslar o\u2018z huquqlarini amalga oshirishda jamiyatning ma\u2019naviy tamoyillari va axloqiy normalarini hurmat qilishlari, tadbirkorlar esa \u2014 ish odobi qoidalariga ham rioya etishlari kerak.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa shaxsga zarar yetkazishga, boshqacha shakllarda huquqni suiiste\u2019mol qilishga, shuningdek huquqni uning maqsadiga zid tarzda amalga oshirishga qaratilgan harakatlariga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning uchinchi, to\u2018rtinchi va beshinchi qismlarida nazarda tutilgan talablarga rioya qilinmagan taqdirda, sud shaxsga qarashli huquqni himoya qilishni rad etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

10-modda. Fuqarolik huquqlarini sud orqali himoya qilish<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlari protsessual qonunchilik yoki shartnomada belgilab qo\u2018yilganidek, ishlar qaysi sudga taalluqli bo\u2018lishiga qarab, sud, iqtisodiy sud yoki hakamlik sudi (bundan keyin \u2014 sud) tomonidan himoya qilinadi.<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollardagina fuqarolik huquqlari ma\u2019muriy tartibda himoya qilinadi. Ma\u2019muriy tartibda qabul qilingan qaror ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.<\/span><\/p>\n

11-modda. Fuqarolik huquqlarini himoya qilish usullari<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlari quyidagi yo\u2018llar bilan himoya qilinadi:<\/span><\/p>\n

huquqni tan olish;<\/span><\/p>\n

huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash va huquqni buzadigan yoki uning buzilishi xavfini tug\u2018diradigan harakatlarning oldini olish;<\/span><\/p>\n

bitimni haqiqiy emas deb topish va uning haqiqiy emasligi oqibatlarini qo\u2018llash;<\/span><\/p>\n

davlat organining yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining hujjatini haqiqiy emas deb topish;<\/span><\/p>\n

shaxsning o\u2018z huquqini o\u2018zi himoya qilishi;<\/span><\/p>\n

burchni aslicha (natura) bajarishga majbur qilish;<\/span><\/p>\n

zararni to\u2018lash;<\/span><\/p>\n

neustoyka undirish;<\/span><\/p>\n

ma\u2019naviy ziyonni qoplash;<\/span><\/p>\n

huquqiy munosabatni bekor qilish yoki o\u2018zgartirish;<\/span><\/p>\n

davlat organining yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining qonunga zid hujjatini sudning qo\u2018llamasligi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlari qonunda nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan ham himoya qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

12-modda. Davlat organining yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining hujjatini haqiqiy emas deb topish<\/span><\/p>\n

Davlat organining yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining qonunchilikka muvofiq bo\u2018lmagan hamda fuqarolarning yoki yuridik shaxsning fuqarolik huquqlarini va qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlarini buzadigan hujjati sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Sud hujjatni haqiqiy emas deb topgan taqdirda, buzilgan huquq ushbu Kodeksning 11-moddasida nazarda tutilgan usullarda himoya qilinishi kerak.<\/span><\/p>\n

13-modda. Fuqarolik huquqlarini shaxsning o\u2018zi himoya qilishi<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarini shaxsning o\u2018zi himoya qilishiga yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarini shaxsning o\u2018zi himoya qilish usullari huquqni buzishga mutanosib bo\u2018lishi hamda huquq buzilishining oldini olish uchun zarur harakatlar doirasidan chiqib ketmasligi kerak.<\/span><\/p>\n

14-modda. Zararni qoplash<\/span><\/p>\n

Agar qonun yoki shartnomada zararni kamroq miqdorda to\u2018lash nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, huquqi buzilgan shaxs o\u2018ziga yetkazilgan zararning to\u2018la qoplanishini talab qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Zarar deganda, huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim bo\u2018lgan xarajatlari, uning mol-mulki yo\u2018qolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar), shuningdek bu shaxs o\u2018z huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin bo\u2018lgan, lekin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda) tushuniladi.<\/span><\/p>\n

Agar huquqni buzgan shaxs buning natijasida daromad olgan bo\u2018lsa, huquqi buzilgan shaxs boshqa zarar bilan bir qatorda boy berilgan foyda bunday daromaddan kam bo\u2018lmagan miqdorda to\u2018lanishini talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

15-modda. Davlat organlari va fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari tomonidan yetkazilgan zararni to\u2018lash<\/span><\/p>\n

Davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi tomonidan qonunchilikka muvofiq bo\u2018lmagan hujjat qabul qilinishi, shuningdek ular mansabdor shaxslarining g\u2018ayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi) natijasida fuqaroga yoki yuridik shaxsga yetkazilgan zararning o\u2018rni davlat tomonidan yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi tomonidan qoplanishi lozim. Bunday zararning o\u2018rni davlat organining budjetdan tashqari mablag\u2018lari yoki fuqarolar o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining mablag\u2018lari hisobidan qoplanadi.<\/span><\/p>\n

Davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi bekor qilingan, ularning mablag\u2018lari yetishmagan yoxud davlat organining budjetdan tashqari mablag\u2018lari yoki fuqarolar o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining mablag\u2018lari bo\u2018lmagan taqdirda fuqaroga yoki yuridik shaxsga yetkazilgan zararning o\u2018rni O\u2018zbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablag\u2018lari hisobidan qoplanadi.<\/span><\/p>\n

Zarar qaysi davlat organlari, fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari mansabdor shaxslarining aybi bilan yetkazilgan bo\u2018lsa, sudning qarori bilan zararning o\u2018rnini qoplash ushbu organlar mansabdor shaxslarining zimmasiga yuklatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

2-KICHIK BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

SHAXSLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

3-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

FUQAROLAR (JISMONIY ShAXSLAR)<\/span><\/strong><\/p>\n

16-modda. Fuqaro (jismoniy shaxs) tushunchasi<\/span><\/p>\n

Fuqarolar (jismoniy shaxslar) deganda O\u2018zbekiston Respublikasining fuqarolari, boshqa davlatlarning fuqarolari, shuningdek fuqaroligi bo\u2018lmagan shaxslar tushuniladi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, ushbu Kodeksning qoidalari barcha fuqarolarga nisbatan qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

17-modda. Fuqarolarning huquq layoqati<\/span><\/p>\n

Barcha fuqarolarning fuqarolik huquq va burchlariga ega bo\u2018lish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda e\u2019tirof etiladi.<\/span><\/p>\n

Fuqaroning huquq layoqati u tug\u2018ilgan paytdan e\u2019tiboran vujudga keladi va vafot etishi bilan tugaydi.<\/span><\/p>\n

18-modda. Fuqarolar huquq layoqatining mazmuni<\/span><\/p>\n

Fuqarolar:<\/span><\/p>\n

mulk huquqi asosida mol-mulkka ega bo\u2018lishlari; mol-mulkni meros qilib olishlari va vasiyat qilib qoldirishlari; bankda jamg\u2018armalarga ega bo\u2018lishlari; tadbirkorlik, dehqon (fermer) xo\u2018jaligi bilan hamda qonunda taqiqlab qo\u2018yilmagan boshqa faoliyat bilan shug\u2018ullanishlari; yollanma mehnatdan foydalanishlari; yuridik shaxslar tashkil etishlari; bitimlar tuzishlari va majburiyatlarda ishtirok etishlari; yetkazilgan zararning to\u2018lanishini talab qilishlari; mashg\u2018ulot turini va yashash joyini tanlashlari; fan, adabiyot va san\u2019at asarlarining, ixtironing, qonun bilan qo\u2018riqlanadigan boshqa intellektual faoliyat natijalarining muallifi huquqiga ega bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar boshqa mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ham ega bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

19-modda. Fuqaroning ismi<\/span><\/p>\n

Agar qonundan yoki milliy odatdan boshqacha tartib kelib chiqmasa, fuqaro o\u2018z familiyasi va nomidan, shuningdek otasining ismi bilan huquq va burchlarga ega bo\u2018ladi hamda ularni amalga oshiradi.<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda fuqaro taxallusdan (to\u2018qilgan ismdan) foydalanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Fuqaro qonunda belgilangan tartibda o\u2018z ismini o\u2018zgartirishga haqli. Fuqaroning o\u2018z ismini o\u2018zgartirishi avvalgi ismi bilan olgan huquq va burchlarini bekor qilish yoki o\u2018zgartirish uchun asos bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Fuqaro o\u2018z ismini o\u2018zgartirganligi haqida qarzdorlari va kreditorlariga xabar berish uchun zarur choralarni ko\u2018rishi shart va u mazkur shaxslarda fuqaroning ismi o\u2018zgarganligi haqida ma\u2019lumot yo\u2018qligi tufayli kelib chiqishi mumkin bo\u2018lgan oqibatlar xavfini o\u2018z zimmasiga oladi.<\/span><\/p>\n

Ismini o\u2018zgartirgan fuqaro o\u2018zining avvalgi ismiga rasmiylashtirilgan hujjatlarga o\u2018z hisobidan tegishli o\u2018zgartirishlar kiritilishini talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Fuqaro tug\u2018ilgan vaqtida olgan ismini, shuningdek o\u2018zgartirilgan ismini fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish uchun belgilangan tartibda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishi kerak.<\/span><\/p>\n

Boshqa shaxs ismidan foydalanib huquq va burchlarga ega bo\u2018lishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

20-modda. Ismni himoya qilish<\/span><\/p>\n

O\u2018z ismi bilan yashash huquqiga e\u2019tiroz bildirilayotgan yoki ismidan qonunsiz foydalanilayotganligi munosabati bilan manfaatlari buzilayotgan shaxs manfaatlarini buzuvchidan bunday harakatlarga chek qo\u2018yishni va raddiya berishni talab qilishi mumkin. Agar manfaatlar qasddan buzilayotgan bo\u2018lsa, jabrlangan shaxs qo\u2018shimcha suratda zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Zararni qoplash uchun manfaatni buzgan shaxsning daromadini berish talab qilinishi mumkin. Manfaat qasddan buzilganida jabrlanuvchi ma\u2019naviy ziyonning qoplanishini ham talab qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Ism yoki shaxsiy sha\u2019n egasi bo\u2018lmagan, lekin oilaviy mavqeyiga ko\u2018ra bundan manfaatdor bo\u2018lgan shaxs ham ushbu moddaning birinchi qismida ko\u2018rsatilgan harakatlarga chek qo\u2018yish yoki raddiya berish haqidagi talablarni qo\u2018yishi mumkin. Bu shaxs boshqa shaxsning o\u2018limidan keyin ham uning ismini va sha\u2019nini himoya qilishga qaratilgan talablarning bajarilishiga harakat qilishi mumkin. Ismni va sha\u2019nni buzish tufayli keltirilgan zararni qoplash talabi o\u2018limdan keyin tan olinmaydi.<\/span><\/p>\n

21-modda. Fuqaroning yashash joyi<\/span><\/p>\n

Fuqaroning doimiy yoki asosan yashab turgan joyi uning yashash joyi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshga to\u2018lmagan voyaga yetmaganlarning (kichik yoshdagi bolalarning) yoki vasiylikda bo\u2018lgan fuqarolarning qonuniy vakillari \u2014 ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari yashaydigan joy voyaga yetmaganlar yoki vasiylikda bo\u2018lgan fuqarolarning yashash joyi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

22-modda. Fuqaroning muomala layoqati<\/span><\/p>\n

Fuqaroning o\u2018z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo\u2018lish va ularni amalga oshirish, o\u2018zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni bajarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yetgach, ya\u2019ni o\u2018n sakkiz yoshga to\u2018lgach to\u2018la hajmda vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Voyaga yetgunga qadar qonuniy asosda nikohdan o\u2018tgan fuqaro nikohdan o\u2018tgan vaqtdan e\u2019tiboran to\u2018la hajmda muomala layoqatiga ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Nikoh tuzish natijasida ega bo\u2018lingan muomala layoqati o\u2018n sakkiz yoshga to\u2018lmasdan turib nikoh bekor qilingan taqdirda ham to\u2018la saqlanib qoladi.<\/span><\/p>\n

Nikoh haqiqiy emas deb topilganida sud voyaga yetmagan er (xotin) sud belgilagan paytdan boshlab to\u2018la muomala layoqatini yo\u2018qotganligi haqida qaror qabul qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

23-modda. Fuqaroning huquq layoqati va muomala layoqatini cheklashga yo\u2018l qo\u2018yilmasligi<\/span><\/p>\n

Qonunda belgilangan hollar va tartibdan tashqari, hech kimning huquq va muomala layoqati cheklanishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning muomala layoqatini cheklashning qonunda belgilab qo\u2018yilgan shartlari va tartibiga rioya qilmaslik davlat organining tegishli cheklashni belgilaydigan hujjati haqiqiy emasligiga sabab bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Fuqaroning huquq layoqatidan yoki muomala layoqatidan to\u2018la yoki qisman voz kechishi va huquq layoqati yoki muomala layoqatini cheklashga qaratilgan boshqa bitimlar o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emasdir, bunday bitimlarga qonun tomonidan yo\u2018l qo\u2018yiladigan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

24-modda. Fuqaroning tadbirkorlik faoliyati<\/span><\/p>\n

Fuqaro yakka tadbirkor sifatida davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab tadbirkorlik faoliyati bilan shug\u2018ullanishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning yuridik shaxs tashkil etmasdan amalga oshiriladigan tadbirkorlik faoliyatiga nisbatan, agar qonunchilikdan yoki huquqiy munosabat mohiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, ushbu Kodeksning qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs tashkil etmasdan ushbu moddaning birinchi qismi talablarini buzgan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan fuqaro tuzgan bitimlar xususida o\u2018zining tadbirkor emasligini vaj qilib ko\u2018rsatishga haqli emas. Sud bunday bitimlarga ushbu Kodeksning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog\u2018liq majburiyatlar to\u2018g\u2018risidagi qoidalarini qo\u2018llashi mumkin.<\/span><\/p>\n

25-modda. Fuqaroning mulkiy javobgarligi<\/span><\/p>\n

Fuqaro o\u2018z majburiyatlari yuzasidan o\u2018ziga qarashli butun mol-mulki bilan javob beradi, qonunga muvofiq undiruvni qaratish mumkin bo\u2018lmagan mol-mulk bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

26-modda. Yakka tartibdagi tadbirkorning va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini yo\u2018qotgan jismoniy shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi<\/span><\/p>\n

Yakka tartibdagi tadbirkor kreditorlarning pul majburiyatlari bo\u2018yicha talablarini to\u2018la hajmda qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig\u2018imlar bo\u2018yicha o\u2018z majburiyatlarini bajarishga qodir bo\u2018lmasa, sud tomonidan to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yakka tartibdagi tadbirkor maqomini yo\u2018qotgan jismoniy shaxs kreditorlarning pul majburiyatlari bo\u2018yicha talablarini to\u2018la hajmda qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig\u2018imlar bo\u2018yicha o\u2018z majburiyatlarini bajarishga qodir bo\u2018lmasa, agar tegishli talablar uning ilgarigi tadbirkorlik faoliyatidan kelib chiqqan bo\u2018lsa, belgilangan tartibda sud tomonidan to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi yoki ikkinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi tartib-taomillarini amalga oshirishda uning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog\u2018liq bo\u2018lmagan majburiyatlari bo\u2018yicha kreditorlari ham hayotga yoki sog\u2018liqqa yetkazilgan zararning o\u2018rnini qoplash, alimentlarni undirish haqidagi o\u2018z talablarini, shuningdek shaxsiy xususiyatga ega bo\u2018lgan boshqa talablarni qo\u2018yishga haqli. Mazkur kreditorlarning ular tomonidan shunday tartibda qo\u2018yilmagan talablari to\u2018lovga qobiliyatsizlik tartib-taomili tugallanganidan keyin ham o\u2018z kuchini saqlab qoladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi yoki ikkinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan shaxs bankrot deb topilgan taqdirda, uning kreditorlarining talablari ushbu Kodeksning 56-moddasida nazarda tutilgan tartibda qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi yoki ikkinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan shaxsni sud tomonidan bankrot deb topishning yoki uning o\u2018zini bankrot deb e\u2019lon qilishining asoslari, tartibi va oqibatlari qonunda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

26<\/span>(<\/span>1<\/span>)<\/span>-modda. Jismoniy shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi<\/span><\/p>\n

Jismoniy shaxs pul majburiyatlari bo\u2018yicha kreditorlarning talablarini to\u2018la hajmda qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig\u2018imlar bo\u2018yicha o\u2018z majburiyatlarini bajarishga qodir bo\u2018lmasa, sud tomonidan to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Jismoniy shaxsni to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topishning asoslari, tartibi va oqibatlari qonunda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

27-modda. O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmaganlarning muomala layoqati<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmaganlar, ushbu moddaning ikkinchi qismida sanab o\u2018tilganlardan tashqari, bitimlarni o\u2018z ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Bunday voyaga yetmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitim keyinchalik shaxsning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki homiysi yozma ravishda ma\u2019qullaganidan so\u2018ng, u ham haqiqiy hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmaganlar ota-onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarining roziligisiz quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqli:<\/span><\/p>\n

1) o\u2018z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;<\/span><\/p>\n

2) fan, adabiyot yoki san\u2019at asarining, ixtironing yoxud o\u2018z intellektual faoliyatining qonun bilan qo\u2018riqlanadigan boshqa natijasi muallifi huquqini amalga oshirish;<\/span><\/p>\n

3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qo\u2018yish va ularni tasarruf etish;<\/span><\/p>\n

4) ushbu Kodeks 29-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan mayda maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzish.<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmaganlar ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlariga muvofiq o\u2018zlari tuzgan bitimlar bo\u2018yicha mustaqil ravishda mulkiy javobgar bo\u2018ladilar. Bunday voyaga yetmaganlar o\u2018zlari yetkazgan zarar uchun ushbu Kodeksga muvofiq javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Etarli asoslar mavjud bo\u2018lganida sud ota-onalar, farzandlikka oluvchilar yoki homiyning yoxud vasiylik va homiylik organining iltimosnomasiga muvofiq o\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmaganning o\u2018z ish haqi, stipendiyasi yoki boshqa daromadlarini mustaqil tasarruf etish huquqini cheklab qo\u2018yishi yoki bu huquqdan mahrum qilishi mumkin, bunday voyaga yetmagan shaxs ushbu Kodeks 22-moddasining ikkinchi qismiga yoki 28-moddasiga muvofiq to\u2018la hajmda muomala layoqatiga ega bo\u2018lgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

28-modda. Emansipatsiya<\/span><\/p>\n

O\u2018n olti yoshga to\u2018lgan voyaga yetmagan shaxs mehnat shartnomasi bo\u2018yicha ishlayotgan bo\u2018lsa yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoxud homiysining roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shug\u2018ullanayotgan bo\u2018lsa, u to\u2018la muomalaga layoqatli deb e\u2019lon qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Voyaga yetmagan shaxsni to\u2018la muomalaga layoqatli deb e\u2019lon qilish (emansipatsiya) ota-onaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning roziligi bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiq yoxud, bunday rozilik bo\u2018lmagan taqdirda, sudning qarori bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Ota-ona, farzandlikka oluvchilar va homiy emansipatsiya qilingan voyaga yetmaganning majburiyatlari bo\u2018yicha, xususan, u yetkazgan zarar oqibatida kelib chiqqan majburiyatlar bo\u2018yicha javobgar bo\u2018lmaydilar.<\/span><\/p>\n

29-modda. O\u2018n to\u2018rt yoshga to\u2018lmagan voyaga yetmaganlarning muomala layoqati<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshga to\u2018lmagan voyaga yetmaganlar (kichik yoshdagi bolalar) uchun bitimlarni, ushbu moddaning ikkinchi qismida ko\u2018rsatilganlardan tashqari, ularning nomidan faqat ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari tuzishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Olti yoshdan o\u2018n to\u2018rt yoshgacha bo\u2018lgan kichik yoshdagi bolalar quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqlidirlar:<\/span><\/p>\n

1) mayda maishiy bitimlar;<\/span><\/p>\n

2) tekin manfaat ko\u2018rishga qaratilgan, notarial tasdiqlashni yoki davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishni talab qilmaydigan bitimlar;<\/span><\/p>\n

3) qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun berilgan mablag\u2018larni tasarruf etish borasidagi bitimlar.<\/span><\/p>\n

Kichik yoshdagi bolaning bitimlari bo\u2018yicha, shu jumladan o\u2018zi mustaqil tuzgan bitimlar bo\u2018yicha uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki vasiyi, agar ular majburiyatning buzilishida o\u2018zlarining ayblari yo\u2018qligini isbotlay olmasalar, mulkiy javobgar bo\u2018ladilar. Ushbu shaxslar qonunga muvofiq kichik yoshdagi bolalar yetkazgan zarar uchun ham javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

30-modda. Fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish<\/span><\/p>\n

Ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi oqibatida o\u2018z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan fuqaroni sud qonunchilikda belgilab qo\u2018yilgan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin va bunday fuqaroga vasiylik belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro nomidan bitimlarni uni vasiyi amalga oshiradi.<\/span><\/p>\n

Fuqaroning muomalaga layoqatsiz deb topilishiga sabab bo\u2018lgan asoslar bekor bo\u2018lsa, sud uni muomalaga layoqatli deb topadi va unga belgilangan vasiylikni bekor qiladi.<\/span><\/p>\n

31-modda. Fuqaroning muomala layoqatini cheklash<\/span><\/p>\n

Spirtli ichimliklarni yoki giyohvandlik vositalarini suiiste\u2019mol qilish natijasida o\u2018z oilasini og\u2018ir moddiy ahvolga solib qo\u2018yayotgan fuqaroning muomala layoqati sud tomonidan fuqarolik protsessual qonunchiligida belgilangan tartibda cheklab qo\u2018yilishi mumkin. Unga homiylik belgilanadi. Bunday fuqaro mayda maishiy bitimlarni mustaqil tuzish huquqiga ega. U boshqa bitimlarni homiyning roziligi bilangina tuzishi, shuningdek ish haqi, pensiya va boshqa daromadlar olishi hamda ularni tasarruf etishi mumkin. Biroq bunday fuqaro o\u2018zi tuzgan bitimlar bo\u2018yicha va yetkazgan zarari uchun mustaqil ravishda mulkiy javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Fuqaroning muomala layoqati cheklanishiga sabab bo\u2018lgan asoslar bekor bo\u2018lsa, sud uning muomala layoqatini cheklashni bekor qiladi. Fuqaroga belgilangan homiylik sud qarori asosida bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

32-modda. Vasiylik va homiylik<\/span><\/p>\n

Vasiylik va homiylik muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga to\u2018liq layoqatli bo\u2018lmagan fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun belgilanadi. Voyaga yetmaganlarga vasiylik va homiylik ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar va homiylarning bunga tegishli huquq va burchlari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Vasiylar va homiylar o\u2018z himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarini har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatsiz himoya qiladilar.<\/span><\/p>\n

Voyaga yetmaganlarga vasiylik va homiylik ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari bo\u2018lmagan, ota-onasi sud tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilingan taqdirda, shuningdek bunday fuqarolar boshqa sabablarga ko\u2018ra ota-ona himoyasidan mahrum bo\u2018lib qolgan, xususan, ota-ona ularni tarbiyalashdan yoxud ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bo\u2018yin tovlagan hollarda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

33-modda. Fuqaroni bedarak yo\u2018qolgan deb topish<\/span><\/p>\n

Agar fuqaroning qayerdaligi haqida uning yashash joyida bir yil davomida ma\u2019lumotlar bo\u2018lmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq sud bu fuqaroni bedarak yo\u2018qolgan deb topishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yo\u2018qolgan shaxs to\u2018g\u2018risida oxirgi ma\u2019lumotlar olingan kunni aniqlash mumkin bo\u2018lmasa, bedarak yo\u2018qolgan deb hisoblash muddati yo\u2018qolgan shaxs to\u2018g\u2018risida oxirgi ma\u2019lumotlar olingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan, bu oyni belgilash mumkin bo\u2018lmagan taqdirda esa \u2014keyingi yilning birinchi yanvaridan boshlanadi.<\/span><\/p>\n

34-modda. Fuqaroni bedarak yo\u2018qolgan deb topish oqibatlari<\/span><\/p>\n

Bedarak yo\u2018qolgan deb topilgan fuqaroning mol-mulkini doimiy suratda boshqarib turish zarur bo\u2018lsa, bu mol-mulk sudning qaroriga muvofiq vasiylik va homiylik organi tomonidan belgilanadigan va ushbu organ bilan tuziladigan ishonchli boshqaruv to\u2018g\u2018risidagi shartnoma asosida ish olib boradigan shaxsga topshiriladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu mol-mulkdan bedarak yo\u2018qolgan shaxs qonunga muvofiq boqishi kerak bo\u2018lgan fuqarolarga ta\u2019minot beriladi va uning soliqlar va boshqa majburiyatlar bo\u2018yicha qarzlari to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Vasiylik va homiylik organi yo\u2018qolgan fuqaroning qayerdaligi to\u2018g\u2018risida ma\u2019lumot olingan kundan boshlab bir yil o\u2018tganga qadar ham uning mol-mulkini muhofaza qiluvchi shaxsni belgilashi mumkin.<\/span><\/p>\n

Shaxsni bedarak yo\u2018qolgan deb topishning ushbu moddada nazarda tutilmagan oqibatlari qonun bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

35-modda. Fuqaroni bedarak yo\u2018qolgan deb topish haqidagi qarorning bekor qilinishi<\/span><\/p>\n

Bedarak yo\u2018qolgan deb topilgan fuqaro qaytib kelgan yoki uning turar joyi aniqlangan taqdirda, sud uni bedarak yo\u2018qolgan deb topish haqidagi qarorni bekor qiladi. Sudning qarori asosida fuqaroning mol-mulkini boshqarish bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

36-modda. Fuqaroni vafot etgan deb e\u2019lon qilish<\/span><\/p>\n

Agar fuqaroning qayerda turganligi haqida uning yashash joyida uch yil mobaynida ma\u2019lumot bo\u2018lmasa, basharti u o\u2018lim xavf solib turgan yoki muayyan baxtsiz hodisadan halok bo\u2018lgan deb taxmin qilish uchun asos bo\u2018ladigan vaziyatlarda bedarak yo\u2018qolgan bo\u2018lib, uning qayerdaligi haqida olti oy mobaynida ma\u2019lumotlar bo\u2018lmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq sud uni vafot etgan deb e\u2019lon qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Harbiy harakatlar munosabati bilan bedarak yo\u2018qolgan harbiy xizmatchi yoki boshqa fuqaro harbiy harakatlar tamom bo\u2018lgan kundan e\u2019tiboran kamida ikki yil o\u2018tgandan keyin sud tomonidan vafot etgan deb e\u2019lon qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Sudning fuqaroni vafot etgan deb e\u2019lon qilish haqidagi qarori qonuniy kuchga kirgan kun vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaroning o\u2018lgan kuni deb hisoblanadi. O\u2018lim xavf solib turgan yoki muayyan baxtsiz hodisadan halok bo\u2018lgan deb taxmin qilish uchun asos bo\u2018ladigan vaziyatlarda <\/span>bedarak yo\u2018qolgan fuqaro vafot etgan deb e\u2019lon qilingan taqdirda, sud uning taxmin qilingan halokat kunini ushbu fuqaroning o\u2018lgan kuni deb topishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Fuqaroni vafot etgan deb e\u2019lon qilish bunday fuqaroning huquq va burchlari borasida uning o\u2018limi olib kelishi mumkin bo\u2018lgan oqibatlarni vujudga keltiradi.<\/span><\/p>\n

37-modda. Vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaro qaytib kelishining oqibatlari<\/span><\/p>\n

Vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaro qaytib kelgan yoki uning qayerda turganligi ma\u2019lum bo\u2018lgan taqdirda, uni vafot etgan deb e\u2019lon qilish haqidagi qaror sud tomonidan bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

Fuqaroni vafot etgan deb e\u2019lon qilish haqidagi qaror bekor qilinganidan keyin u har qanday shaxsdan bu shaxsga bepul o\u2018tib qolgan mavjud mol-mulkini o\u2018ziga qaytarib berishni uch yil mobaynida sud orqali talab qilishga haqli, ushbu Kodeksning 229-moddasi ikkinchi va to\u2018rtinchi qismlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Agar vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaroning mol-mulki uning vorislari tomonidan uchinchi shaxslarga sotilgan bo\u2018lib, bu shaxslar xarid narxini fuqaro qaytib kelgan paytgacha batamom to\u2018lamagan bo\u2018lsalar, bu holda to\u2018lanmagan summani talab qilish huquqi qaytib kelgan fuqaroga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaroning mol-mulkini haq to\u2018lashni nazarda tutadigan bitimlar asosida olgan shaxslar mol-mulkni vafot etgan deb e\u2019lon qilingan fuqaroning tirikligini bila turib sotib olganliklari isbotlansa, ular fuqaroga bu mol-mulkni qaytarib berishlari shart. Bunday mol-mulkni asli holida qaytarib berishning imkoni bo\u2018lmasa, uning qiymati to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Agar vafot etgan deb e\u2019lon qilingan shaxsning mol-mulki meros huquqi bo\u2018yicha davlatga o\u2018tgan va sotib yuborilgan bo\u2018lsa, fuqaroni vafot etgan deb e\u2019lon qilish haqidagi qaror bekor qilinganidan keyin unga mol-mulkni sotishdan tushgan pul qaytarib beriladi.<\/span><\/p>\n

38-modda. Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish<\/span><\/p>\n

Quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerak:<\/span><\/p>\n

1) tug\u2018ilish;<\/span><\/p>\n

2) o\u2018lim;<\/span><\/p>\n

3) nikoh tuzilganligi;<\/span><\/p>\n

4) nikohdan ajralish.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish fuqarolik holati hujjatlarini yozish organlari tomonidan fuqarolik holati hujjatlarini qayd etish daftariga (hujjatlar daftariga) tegishli yozuvlarni kiritish hamda shu yozuvlar asosida fuqarolarga guvohnomalar berish yo\u2018li bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Farzandlikka olish, otalikni belgilash, familiya, ism va ota ismini o\u2018zgartirish, jinsning o\u2018zgartirilishi kabi voqea va faktlar ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan fuqarolik holati hujjatlarida ularga tegishli o\u2018zgartishlar kiritish yo\u2018li bilan ifodalanadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik holati hujjatlari yozuvlarini tuzatish va o\u2018zgartirish yetarli asoslar bo\u2018lsa hamda manfaatdor shaxslar o\u2018rtasida nizo bo\u2018lmasa, fuqarolik holati hujjatlarini yozish organi tomonidan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Manfaatdor shaxslar o\u2018rtasida nizo bo\u2018lsa yoki fuqarolik holati hujjatlarini yozish organi yozuvni tuzatish yoki o\u2018zgartirishni rad etsa, nizo sud tomonidan hal qilinadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik holati hujjatlari yozuvlarini bekor qilish va tiklash fuqarolik holati hujjatlarini yozish organi tomonidan, manfaatdor shaxslar o\u2018rtasida nizo bo\u2018lsa yoki fuqarolik holati hujjatlaridagi yozuvlarda jiddiy tafovutlar bo\u2018lsa \u2014 sud qarori asosida amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik holati hujjatlarini qayd etuvchi organlar, bu hujjatlarni qayd etish tartibi, fuqarolik holati hujjatlari yozuvlarini o\u2018zgartirish, tiklash va bekor qilish tartibi, hujjat daftarlari va guvohnomalarning shakllari, shuningdek hujjatlar daftarlarini saqlash tartibi va muddatlarini belgilovchi organlar qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

4-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

YuRIDIK ShAXSLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

1-\u00a7. Umumiy qoidalar<\/span><\/p>\n

39-modda. Yuridik shaxs tushunchasi<\/span><\/p>\n

O\u2018z mulkida, xo\u2018jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka ega bo\u2018lgan hamda o\u2018z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, o\u2018z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo\u2018la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da\u2019vogar va javobgar bo\u2018la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bo\u2018lishlari kerak.<\/span><\/p>\n

40-modda. Yuridik shaxslarning turlari<\/span><\/p>\n

Foyda olishni o\u2018z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan (tijoratchi tashkilot) yoki foyda olishni ana shunday maqsad qilib olmagan tashkilot (tijoratchi bo\u2018lmagan tashkilot) yuridik shaxs bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Tijoratchi tashkilot bo\u2018lgan yuridik shaxs xo\u2018jalik shirkati va jamiyati, ishlab chiqarish kooperativi, unitar korxona va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqacha shaklda tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Tijoratchi tashkilot bo\u2018lmagan yuridik shaxs jamoat birlashmasi, ijtimoiy fond va mulkdor tomonidan moliyaviy ta\u2019minlab turiladigan muassasa shaklida, shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqacha shaklda tashkil etilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Tijoratchi bo\u2018lmagan tashkilot o\u2018zining ustavda belgilangan maqsadlariga mos keladigan doiralarda tadbirkorlik faoliyati bilan shug\u2018ullanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxslar uyushmalar (ittifoqlar)ga va boshqa birlashmalarga Qonunga muvofiq birlashishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs ushbu Kodeks, boshqa qonunchilik hujjatlari, shuningdek ustav va boshqa ta\u2019sis hujjatlari asosida ish olib boradi.<\/span><\/p>\n

41-modda. Yuridik shaxsning huquq layoqati<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs o\u2018zining ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan faoliyati maqsadlariga muvofiq fuqarolik huquq layoqatiga ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning huquq layoqati u tuzilgan paytdan boshlab vujudga keladi (ushbu Kodeks 44-moddasining to\u2018rtinchi qismi) va uni tugatish yakunlangan paytdan e\u2019tiboran tugatiladi (ushbu Kodeks 55-moddasining o\u2018ninchi qismi).<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning maxsus huquq layoqati uning ustavi, nizomi yoki qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs qonun hujjatida ro\u2018yxati belgilab qo\u2018yilgan ayrim faoliyat turlari bilan faqat maxsus ruxsatnoma (litsenziya) asosidagina shug\u2018ullanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning huquqlari qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina cheklanishi mumkin. Yuridik shaxsning huquqlarini cheklash haqidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

42-modda. Yuridik shaxslarning vujudga kelishi<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxslar mulkdor yoki u vakil qilgan shaxs tomonidan yoxud vakolatli organning farmoyishi asosida, shuningdek qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda tashkil etiladi.<\/span><\/p>\n

Mulkdorlar, xo\u2018jalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi subyektlari yoxud ular vakil qilgan shaxslar yuridik shaxslarning muassislari hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

43-modda. Yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlari<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs ustav asosida yoki ta\u2019sis shartnomasi va ustav asosida yoxud faqat ta\u2019sis shartnomasi asosida ish olib boradi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda tijoratchi tashkilot bo\u2018lmagan yuridik shaxs shu turdagi tashkilotlar haqidagi nizom asosida ish olib borishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning ta\u2019sis shartnomasi uning muassislari tomonidan tuziladi, ustavi esa \u2014 tasdiqlanadi.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksga muvofiq bir muassis tomonidan tashkil etilgan yuridik shaxs shu muassis tasdiqlagan ustav asosida ish olib boradi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning ustavi va boshqa ta\u2019sis hujjatlarida yuridik shaxsning nomi, uning joylashgan yeri (pochta manzili), yuridik shaxs faoliyatini boshqarish tartibi belgilab qo\u2018yilishi, shuningdek ularda tegishli turdagi yuridik shaxslar to\u2018g\u2018risida qonunda nazarda tutilgan boshqa ma\u2019lumotlar bo\u2018lishi kerak. Tijoratchi bo\u2018lmagan tashkilotlar va unitar korxonalarning, qonunda nazarda tutilgan hollarda esa, boshqa tijoratchi tashkilotlarning ham ta\u2019sis hujjatlarida yuridik shaxs faoliyatining sohasi va maqsadlari belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ta\u2019sis shartnomasida taraflar (muassislar) yuridik shaxs tashkil etish majburiyatini oladilar, uni tashkil etish sohasida birgalikda faoliyat ko\u2018rsatish tartibini, unga o\u2018z mol-mulklarini berish hamda uning faoliyatida ishtirok etish shartlarini belgilaydilar. Shartnomada foyda va zararlarni ishtirokchilar o\u2018rtasida taqsimlash, yuridik shaxs faoliyatini boshqarish, muassislarning uning tarkibidan chiqish shartlari va tartibi ham belgilab qo\u2018yiladi. Ta\u2019sis shartnomasiga muassislarning kelishuviga muvofiq boshqa shartlar ham kiritilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ta\u2019sis hujjatlaridagi o\u2018zgartishlar davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab, qonunda belgilangan hollarda esa \u2014 davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishni amalga oshiruvchi organ ana shunday o\u2018zgartishlar haqida xabardor qilingan paytdan boshlab uchinchi shaxslar uchun kuchga ega bo\u2018ladi. Yuridik shaxslar va ularning muassislari mazkur o\u2018zgartishlarni hisobga olib ish yuritgan uchinchi shaxslar bilan munosabatlarda ana shunday o\u2018zgartishlar ro\u2018yxatga olinmaganligini vaj qilib ko\u2018rsatishga haqli emaslar.<\/span><\/p>\n

44-modda. Yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs qonunchilikda belgilangan tartibda davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi lozim. Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish haqidagi ma\u2019lumotlar barchaning tanishib chiqishi uchun ochiq bo\u2018lgan yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritiladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni tashkil etishning qonunda belgilab qo\u2018yilgan tartibini buzish yoki uning ta\u2019sis hujjatlari qonunga mos kelmasligi yuridik shaxsni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishning rad etilishiga sabab bo\u2018ladi. Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishning xabardor qilish tartibi belgilangan yuridik shaxslarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishni rad etish qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. Yuridik shaxsni tashkil etish maqsadga muvofiq emas degan vaj bilan uni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishni rad etishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishni rad etish, shuningdek ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish muddatini buzish ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab tashkil etilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs qonunda belgilangan hollardagina qayta ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi lozim.<\/span><\/p>\n

45-modda. Yuridik shaxsning organlari<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs qonunchilikka va ta\u2019sis hujjatlariga muvofiq ish olib boradigan o\u2018z organlari orqali fuqarolik huquqlariga ega bo\u2018ladi va o\u2018z zimmasiga fuqarolik burchlarini oladi. Yuridik shaxs organlarini tayinlash yoki saylash tartibi qonunchilik va ta\u2019sis hujjatlari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollarda yuridik shaxs o\u2018z ishtirokchilari orqali fuqarolik huquqlariga ega bo\u2018lishi va fuqarolik burchlarini o\u2018z zimmasiga olishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Qonunga yoki yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlariga muvofiq yuridik shaxs nomidan ish olib boradigan shaxs o\u2018zi vakili bo\u2018lgan yuridik shaxs manfaatlari yo\u2018lida halol va oqilona ish olib borishi kerak. U yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari, a\u2019zolari) talabi bilan, agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, yuridik shaxsga yetkazgan zararini to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

46-modda. Yuridik shaxsning nomi va joylashgan yeri<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs o\u2018zining tashkiliy-huquqiy shaklini bildiradigan nomiga ega bo\u2018ladi. Tijoratchi bo\u2018lmagan tashkilotlar, unitar korxonalarning nomlari, qonunda nazarda tutilgan hollarda esa \u2014 boshqa tijoratchi tashkilotlarning ham nomlari yuridik shaxs faoliyatining xususiyatini ko\u2018rsatishi kerak.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning nomiga to\u2018la yoki qisqartirilgan rasmiy nomni (davlatning nomini) kiritishga, yuridik shaxs hujjatlarining rekvizitlariga yoki reklama materiallariga ana shunday nomni yoxud davlat ramzlari elementlarini qo\u2018shishga O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumati belgilaydigan tartibda yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning joylashgan yeri, agar qonunga muvofiq yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, u davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan joy bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Oldingi tahrirga qarang.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs o\u2018zi bilan bo\u2018ladigan aloqa amalga oshiriladigan pochta manziliga ega bo\u2018lishi lozim hamda o\u2018zining pochta manzili o\u2018zgarganligi to\u2018g\u2018risida vakolatli davlat organlarini xabardor etishi shart.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning nomi va joylashgan yeri (pochta manzili) uning ta\u2019sis hujjatlarida ko\u2018rsatiladi.<\/span><\/p>\n

Tijoratchi tashkilot bo\u2018lgan yuridik shaxs o\u2018z firma nomiga ega bo\u2018lishi lozim.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs o\u2018z firmasining nomidan foydalanish mutlaq huquqiga egadir.<\/span><\/p>\n

O\u2018zga firma nomidan g\u2018ayriqonuniy suratda foydalanayotgan shaxs firma nomiga egalik qilish huquqi bo\u2018lgan shaxsning talabi bilan undan foydalanishni to\u2018xtatishi hamda yetkazilgan zararlarni to\u2018lashi lozim.<\/span><\/p>\n

47-modda. Vakolatxonalar va filiallar<\/span><\/p>\n

Vakolatxona yuridik shaxsning u turgan erdan tashqarida joylashgan, yuridik shaxs manfaatlarini ifodalaydigan va ularni himoya qiladigan alohida bo\u2018linmasidir.<\/span><\/p>\n

Filial yuridik shaxsning u turgan erdan tashqarida joylashgan hamda uning barcha vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini, shu jumladan vakolatxona vazifalarini bajaradigan alohida bo\u2018linmasidir.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, vakolatxona va filiallar yuridik shaxs hisoblanmaydi. Ular o\u2018zlarini tashkil etgan yuridik shaxs tomonidan mol-mulk bilan ta\u2019minlanadilar hamda u tasdiqlagan nizomlar asosida ish olib boradilar. Vakolatxona va filiallarning rahbarlari yuridik shaxs tomonidan tayinlanadi hamda uning ishonchnomasi asosida ish olib boradi.<\/span><\/p>\n

48-modda. Yuridik shaxsning javobgarligi<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs o\u2018z majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018ziga qarashli butun mol-mulk bilan javob beradi.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi va mulkdor tomonidan moliyaviy ta\u2019minlanadigan muassasa o\u2018z majburiyatlari bo\u2018yicha ushbu Kodeks 72-moddasi beshinchi qismida hamda 76-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan tartibda va shartlar asosida javob beradilar.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning muassisi (ishtirokchisi) yoki uning mol-mulkining mulkdori yoxud yuridik shaxsning boshqaruv organi tarkibiga kiruvchi shaxs, shuningdek qarzdorning ishlarini boshqaruvchi shaxs yuridik shaxsning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi, yuridik shaxs esa muassisning (ishtirokchining) yoki mulkdorning yoxud yuridik shaxsning boshqaruv organi tarkibiga kiruvchi shaxsning yoki qarzdorning ishlarini boshqaruvchi shaxsning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi, bundan ushbu Kodeksda yoki yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan hollar mustasno.<\/span><\/p>\n

Agar yuridik shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi shu yuridik shaxs uchun majburiy ko\u2018rsatmalarni berish huquqiga ega bo\u2018lgan muassis (ishtirokchi) sifatidagi shaxsning yoki yuridik shaxs mol-mulki mulkdorining yoxud yuridik shaxsning boshqaruv organi tarkibiga kiruvchi shaxsning yoki qarzdorning ishlarini boshqaruvchi shaxsning g\u2018ayriqonuniy harakatlari tufayli vujudga keltirilgan bo\u2018lsa, yuridik shaxsning mol-mulki yetarli bo\u2018lmagan taqdirda bunday shaxs zimmasiga qonunga muvofiq uning majburiyatlari bo\u2018yicha subsidiar javobgarlik yuklatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Muassis (ishtirokchi) yoki yuridik shaxs mol-mulkining mulkdori shu yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan taqdirdagina majburiy ko\u2018rsatmalar berish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs uchun majburiy ko\u2018rsatmalar berish huquqiga ega bo\u2018lgan muassis (ishtirokchi) yoki mulkdor yoxud yuridik shaxsning boshqaruv organi tarkibiga kiruvchi shaxs yoki qarzdorning ishlarini boshqaruvchi shaxs yuridik shaxsning muayyan harakatni amalga oshirishi oqibatida to\u2018lovga qobiliyatsiz bo\u2018lib qolishini oldindan bilib, o\u2018z huquqidan uning shunday harakatni amalga oshirishini ko\u2018zlab foydalangan holdagina yuridik shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi ular tomonidan vujudga keltirilgan deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

49-modda. Yuridik shaxsni qayta tashkil etish<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni qayta tashkil etish (qo\u2018shib yuborish, qo\u2018shib olish, bo\u2018lish, ajratib chiqarish, o\u2018zgartirish) uning muassislari (ishtirokchilari) yoki ta\u2019sis hujjatlarida shunga vakil qilingan yuridik shaxs organi qaroriga muvofiq amalga oshirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Qonunda belgilangan hollarda yuridik shaxsni bo\u2018lish yoki uning tarkibidan bir yoxud bir necha yuridik shaxsni ajratib chiqarish shaklida uni qayta tashkil etish vakil qilingan davlat organlarining qarori bilan yoxud sud qarori bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Agar yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari), ular vakil qilgan organ yoki yuridik shaxsning o\u2018z ta\u2019sis hujjatlari bilan qayta tashkil etishga vakil qilingan organi yuridik shaxsni vakolatli davlat organining qarorida belgilangan muddatda qayta tashkil etmayotgan bo\u2018lsa, sud mazkur davlat organining da\u2019vosi bo\u2018yicha yuridik shaxsning boshqaruvchisini tayinlaydi va unga ushbu yuridik shaxsni qayta tashkil etishni topshiradi. Boshqaruvchi tayinlangan paytdan boshlab unga yuridik shaxsning ishlarini boshqarish vakolatlari o\u2018tadi. Boshqaruvchi sudda yuridik shaxs nomidan harakat qiladi, taqsimlash balansini tuzadi va uni yuridik shaxslarni qayta tashkil etish natijasida vujudga keladigan ta\u2019sis hujjatlari bilan birga ko\u2018rib chiqish uchun sudga topshiradi. Sudning ushbu hujjatlarni tasdiqlashi yangidan vujudga kelayotgan yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish uchun asos bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qonunda belgilangan hollarda yuridik shaxslarni qo\u2018shib yuborish, qo\u2018shib olish yoki o\u2018zgartirish shaklida qaytadan tashkil etish vakolatli davlat organlarining roziligi bilangina amalga oshirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Qo\u2018shib olish shaklida qayta tashkil etish hollarini istisno qilganda, yangidan vujudga kelgan yuridik shaxslar davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab yuridik shaxs qayta tashkil etilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs unga boshqa yuridik shaxsni qo\u2018shib olish shaklida qayta tashkil etilganida qo\u2018shib olingan yuridik shaxsning faoliyati to\u2018xtatilgani haqidagi yozuv yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritilgan paytdan boshlab yuridik shaxs qayta tashkil etilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

50-modda. Yuridik shaxslarni qayta tashkil etishda huquqiy vorislik<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxslar qo\u2018shib yuborilganida ulardan har birining huquq va burchlari topshirish hujjatiga muvofiq yangidan vujudga kelgan yuridik shaxsga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs boshqa yuridik shaxsga qo\u2018shilganida, bu yuridik shaxsga qo\u2018shilgan yuridik shaxsning huquq va burchlari topshirish hujjatiga muvofiq o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs bo\u2018lingan taqdirda uning huquq va burchlari taqsimlash balansiga muvofiq yangidan vujudga kelgan yuridik shaxslarga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs tarkibidan bir yoki bir necha yuridik shaxs ajralib chiqqanida qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning huquq va burchlari taqsimlash balansiga muvofiq ularning har biriga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Bir turdagi yuridik shaxs boshqa turdagi yuridik shaxsga aylantirilganida (tashkiliy-huquqiy shakli o\u2018zgartirilganida), qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning huquq va burchlari topshirish hujjatiga muvofiq yangidan vujudga kelgan yuridik shaxsga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

51-modda. Topshirish hujjati va taqsimlash balansi<\/span><\/p>\n

Topshirish hujjati va taqsimlash balansi qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning barcha kreditorlari va qarzdorlariga nisbatan barcha majburiyatlari bo\u2018yicha, shu jumladan taraflar bahslashayotgan majburiyatlar bo\u2018yicha ham, huquqiy vorislik to\u2018g\u2018risidagi qoidalarni o\u2018z ichiga olgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Topshirish hujjati va taqsimlash balansi yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) tomonidan yoki yuridik shaxslarni qayta tashkil etish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan organ tomonidan tasdiqlanadi hamda ta\u2019sis hujjatlari bilan birga yangidan vujudga kelgan yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish yoki mavjud yuridik shaxslarning ta\u2019sis hujjatlariga o\u2018zgartishlar kiritish uchun taqdim etiladi.<\/span><\/p>\n

Ta\u2019sis hujjatlari bilan birga tegishincha topshirish hujjatini yoki taqsimlash balansini taqdim etmaslik, shuningdek ularda qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning majburiyatlari bo\u2018yicha huquqiy vorislik to\u2018g\u2018risidagi qoidalarning yo\u2018qligi yangidan vujudga kelgan yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishning rad etilishiga olib keladi.<\/span><\/p>\n

52-modda. Yuridik shaxs qayta tashkil etilganida kreditorlar huquqlarining kafolatlari<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni qayta tashkil etish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ qayta tashkil etilayotgan yuridik shaxsning kreditorlarini bu haqda yozma ravishda xabardor qilishlari shart.<\/span><\/p>\n

Qayta tashkil etilayotgan yuridik shaxsning kreditori shu yuridik shaxsning qarzdor bo\u2018lishiga olib kelgan majburiyatlarni bekor qilishni yoki muddatidan oldin bajarishni hamda zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar taqsimlash balansi qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning huquqiy vorisini aniqlash imkonini bermasa, yangidan vujudga kelgan yuridik shaxslar qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning o\u2018z kreditorlari oldidagi majburiyatlari bo\u2018yicha solidar javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

53-modda. Yuridik shaxsni tugatish<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni tugatish uning huquq va burchlari huquqiy vorislik tartibida boshqa shaxsga o\u2018tmasdan bekor qilinishiga olib keladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs quyidagi hollarda tugatilishi mumkin:<\/span><\/p>\n

uning muassislari (ishtirokchilari)ning yoki ta\u2019sis hujjatlari bilan tugatishga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga muvofiq, shu jumladan yuridik shaxsning amal qilish muddati tugashi, uni tashkil etishdan ko\u2018zlangan maqsadga erishilganligi munosabati bilan yoki yuridik shaxsni tashkil qilish chog\u2018ida qonunchilik buzilishiga yo\u2018l qo\u2018yilganligi sababli, agar bu buzilishlarni bartaraf etib bo\u2018lmasa, sud yuridik shaxsni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishni haqiqiy emas deb topganida;<\/span><\/p>\n

faoliyat litsenziyasiz, faoliyat (harakatlar) ruxsatnomasiz yoxud vakolatli organni xabardor qilmasdan amalga oshirilgan yoki qonunda taqiqlangan faoliyat amalga oshirilgan taqdirda, agar qonunchilikda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, shuningdek ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa hollarda sudning qaroriga ko\u2018ra.<\/span><\/p>\n

moliya-xo\u2018jalik faoliyati amalga oshirilmaganligi sababli belgilangan tartibda harakatsiz rejimga o\u2018tkazilgan paytdan e\u2019tiboran uch yil ichida faoliyat tiklanmagan taqdirda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazuvchi organning qaroriga ko\u2018ra, bundan nodavlat notijorat tashkilotlari mustasno.<\/span><\/p>\n

Sudning yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risidagi qarorida uning muassislari (ishtirokchilari) yoxud yuridik shaxsning ta\u2019sis hujjatlari bilan uni tugatishga vakil qilingan organ zimmasiga yuridik shaxsni tugatishni amalga oshirish vazifasi yuklatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

54-modda. Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan shaxsning burchlari<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ bu haqda yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organga darhol yozma xabar berishlari kerak, davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ yuridik shaxs tugatish jarayonida ekanligi haqidagi ma\u2019lumotlarni yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritib qo\u2018yadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ tugatuvchini \u2014 tugatish komissiyasini yoki jismoniy shaxsni tayinlaydilar hamda ushbu Kodeksga muvofiq tugatish tartibi va muddatini belgilaydilar. Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risidagi qaror sud tomonidan qabul qilingan taqdirda, tugatuvchi yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda tayinlanadi.<\/span><\/p>\n

Tugatuvchi tayinlangan paytdan boshlab yuridik shaxsning ishlarini boshqarish bo\u2018yicha vakolatlar tugatuvchiga o\u2018tadi. Tugatuvchi tugatilayotgan yuridik shaxs nomidan sudda ishtirok etadi.<\/span><\/p>\n

55-modda. Yuridik shaxsni tugatish tartibi<\/span><\/p>\n

Tugatuvchi yuridik shaxsning tugatilishi haqida ommaviy axborot vositalarida e\u2019lon beradi. Yuridik shaxs bo\u2018lgan tadbirkorlik subyektini ixtiyoriy ravishda tugatish to\u2018g\u2018risidagi e\u2019lon ro\u2018yxatdan o\u2018tkazuvchi organ tomonidan uning rasmiy veb-saytiga joylashtiriladi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning tugatilishi haqidagi e\u2019londa uning kreditorlari talablarini bildirish tartibi va muddatlari ko\u2018rsatiladi. Bu muddat tugatish to\u2018g\u2018risidagi e\u2019lon chiqqan paytdan e\u2019tiboran ikki oydan kam bo\u2018lmasligi kerak.<\/span><\/p>\n

Tugatuvchi kreditorlarni aniqlash va debitorlik qarzini olish choralarini ko\u2018radi, shuningdek kreditorlarni yuridik shaxs tugatilishi haqida yozma ravishda xabardor qiladi.<\/span><\/p>\n

Kreditorlar tomonidan talablarni qo\u2018yish uchun belgilangan muddat tamom bo\u2018lganidan keyin tugatuvchi oraliq tugatish balansini tuzadi, bu balans tugatilayotgan yuridik shaxs mol-mulkining tarkibi, kreditorlar qo\u2018ygan talablar ro\u2018yxati, shuningdek ularni qarab chiqish natijalari to\u2018g\u2018risidagi ma\u2019lumotlarni o\u2018z ichiga oladi.<\/span><\/p>\n

Oraliq tugatish balansi yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ tomonidan tasdiqlanadi. Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risidagi qaror sud tomonidan qabul qilingan taqdirda, oraliq tugatish balansi yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.<\/span><\/p>\n

Agar tugatilayotgan yuridik shaxs (muassasalardan tashqari) ixtiyoridagi pul mablag\u2018lari kreditorlarning talablarini qondirish uchun yetarli bo\u2018lmasa, tugatuvchi yuridik shaxsning mol-mulkini kimoshdi savdosi orqali sud qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda sotadi.<\/span><\/p>\n

Tugatilayotgan yuridik shaxs kreditorlariga pul summalarini to\u2018lash tugatuvchi tomonidan ushbu Kodeksning 56-moddasida belgilab qo\u2018yilgan navbat tartibida, oraliq tugatish balansiga muvofiq, u tasdiqlangan kundan boshlab amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Kreditorlar bilan hisob-kitob qilish tugaganidan keyin tugatuvchi tugatish balansini tuzadi, uni yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risida qaror qabul qilgan yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) yoki organ tasdiqlaydi. Yuridik shaxsni tugatish to\u2018g\u2018risidagi qaror sud tomonidan qabul qilingan taqdirda, tugatish balansi yuridik shaxslarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.<\/span><\/p>\n

Tugatilayotgan davlat korxonasining mol-mulki, tugatilayotgan muassasaning esa \u2014 pul mablag\u2018lari kreditorlarning talablarini qondirish uchun yetarli bo\u2018lmasa, kreditorlar o\u2018z <\/span>talablarining qolgan qismini ushbu korxona yoki muassasa mulkdori hisobidan qondirish to\u2018g\u2018risida sudga da\u2019vo bilan murojaat qilish huquqiga egadirlar.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning kreditorlar talablari qondirilganidan keyin qolgan mol-mulki uning shu mol-mulkka ashyoviy huquqlarga yoki ushbu yuridik shaxsga nisbatan majburiy huquqlarga ega bo\u2018lgan muassislariga (ishtirokchilariga), agar qonunchilikda o\u2018zgacha tartib nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, topshiriladi.<\/span><\/p>\n

Moliya-xo\u2018jalik faoliyatini amalga oshirmayotgan korxonalarni tugatish, shuningdek ularni muassislari yo\u2018qligida tugatish taomili va xususiyatlari qonunchilik bilan tartibga solinadi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsning tugatilishi haqidagi yozuv yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritib qo\u2018yilganidan so\u2018ng yuridik shaxsni tugatish tamomlangan, yuridik shaxsning faoliyati esa tugagan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

56-modda. Kreditorlarning talablarini qanoatlantirish<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs tugatilayotganida birinchi navbatda fuqarolarning mehnatga oid huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadigan, alimentlarni undirishdan va mualliflik shartnomalari bo\u2018yicha mukofot to\u2018lash haqidagi talablari, shuningdek hayotiga yoki sog\u2018lig\u2018iga zarar yetkazganligi uchun tugatilayotgan yuridik shaxs javobgar bo\u2018lgan fuqarolarning talablari ham tegishli vaqtbay to\u2018lovlarni kapitallashtirish yo\u2018li bilan qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

Boshqa kreditorlarning talablari qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda va shartlarda qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

57-modda. Yuridik shaxsning to\u2018lovga qobiliyatsizligi<\/span><\/p>\n

Tijoratchi tashkilot bo\u2018lgan yuridik shaxs, shuningdek matlubot kooperativi yoki ijtimoiy fond shaklida ish olib borayotgan yuridik shaxs pul majburiyatlari bo\u2018yicha kreditorlarning talablarini to\u2018la hajmida qanoatlantirishga va (yoki) soliqlar hamda yig\u2018imlar bo\u2018yicha o\u2018z majburiyatlarini bajarishga qodir bo\u2018lmasa, sud tomonidan to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxsni to\u2018lovga qobiliyatsiz deb topishning asoslari, tartibi va oqibatlari qonunda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

2-\u00a7. Tijorat tashkilotlari<\/span><\/p>\n

58-modda. Xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari to\u2018g\u2018risidagi asosiy qoidalar<\/span><\/p>\n

Ulushlarga (qo\u2018shilgan hissalarga) yoki muassislarning (ishtirokchilarning) aksiyalariga bo\u2018lingan ustav fondi (ustav kapitali)ga ega bo\u2018lgan tijoratchi tashkilotlar xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari hisoblanadi. Muassislar (ishtirokchilar) qo\u2018shgan hissalar yoki ular sotib olgan aksiyalar hisobiga vujudga keltirilgan, shuningdek xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyati o\u2018z faoliyati jarayonida ishlab chiqargan va sotib olgan mol-mulk mulk huquqi asosida unga tegishlidir.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari to\u2018liq shirkat, kommandit shirkat, mas\u2019uliyati cheklangan yoki qo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli jamiyat, aksiyadorlik jamiyati shaklida tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yakka tadbirkorlar va (yoki) tijoratchi tashkilotlar to\u2018liq shirkatlarning ishtirokchilari hamda kommandit shirkatlarda to\u2018liq sheriklar bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslar xo\u2018jalik jamiyatlarida ishtirokchilar va kommandit shirkatlarda hissa qo\u2018shuvchilar bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, davlat hokimiyati organlari xo\u2018jalik jamiyatlarining ishtirokchilari hamda kommandit shirkatlarga hissa qo\u2018shuvchilar bo\u2018lishga haqli emaslar.<\/span><\/p>\n

Mulkdorlar tomonidan moliyaviy ta\u2019minlab turiladigan muassasalar, qonunda boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, mulkdorning roziligi bilan xo\u2018jalik jamiyatlarining ishtirokchilari va kommandit shirkatlarga hissa qo\u2018shuvchilar bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Qonun ayrim toifadagi fuqarolarning xo\u2018jalik shirkatlarida va jamiyatlarida ishtirok etishini taqiqlab yoki cheklab qo\u2018yishi mumkin, aksiyadorlik jamiyatlari bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari boshqa xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlarining muassislari (ishtirokchilari) bo\u2018lishlari mumkin, ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyatining mol-mulkiga pul, qimmatli qog\u2018ozlar, pul bilan baholanadigan boshqa buyumlar yoki mulkiy huquqlar yoxud boshqa shaxsga o\u2018tkaziladigan o\u2018zga huquqlar hissa sifatida qo\u2018shilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik jamiyati ishtirokchisining qo\u2018shgan hissasini pul bilan baholash jamiyatning muassislari (ishtirokchilari) o\u2018rtasidagi kelishuvga muvofiq amalga oshiriladi, qonunda nazarda tutilgan hollarda esa \u2014 baholovchi tashkilot tomonidan baholanishi kerak.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari (aksiyadorlik jamiyatidan tashqari) aksiyalar chiqarishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

59-modda. Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyati ishtirokchilarining huquq va burchlari<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyatining ishtirokchilari quyidagilarga haqlidirlar:<\/span><\/p>\n

shirkatning yoki jamiyatning ishlarini boshqarishda qatnashish, boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno;<\/span><\/p>\n

ta\u2019sis hujjatlarida belgilab qo\u2018yilgan tartibda shirkatning yoki jamiyatning faoliyati to\u2018g\u2018risida axborot olish hamda uning buxgalteriya daftarlari va boshqa hujjatlari bilan tanishish;<\/span><\/p>\n

foydani taqsimlashda qatnashish;<\/span><\/p>\n

shirkat yoki jamiyat tugatilgan taqdirda, kreditorlar bilan hisob-kitob qilinganidan keyin qolgan mol-mulkning bir qismini yoki uning qiymatini olish.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyatining ishtirokchilari ushbu Kodeksda, boshqa qonunchilikda, shirkat yoki jamiyatning ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa huquqlarga ham ega bo\u2018lishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyatining ishtirokchilari:<\/span><\/p>\n

ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda, miqdorda, usullarda va muddatlarda hissa qo\u2018shishlari;<\/span><\/p>\n

shirkat yoki jamiyatning faoliyati to\u2018g\u2018risidagi maxfiy axborotni oshkor qilmasliklari shart.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyati ishtirokchilarining shirkat yoki jamiyat ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa burchlari ham bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

60-modda. To\u2018liq shirkat<\/span><\/p>\n

Ishtirokchilari o\u2018z o\u2018rtalarida tuzilgan shartnomaga muvofiq shirkat nomidan tadbirkorlik faoliyati bilan shug\u2018ullanadigan hamda uning majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018zlariga qarashli butun mol-mulk bilan javob beradigan shirkat to\u2018liq shirkat hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shaxs faqat bitta to\u2018liq shirkatning ishtirokchisi bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

To\u2018liq shirkatning firma nomi uning barcha ishtirokchilarining nomlari (nomlanishi)ni, shuningdek \u201cto\u2018liq shirkat\u201d degan so\u2018zlarni, yoxud bir yoki bir necha ishtirokchining \u201cva kompaniya\u201d degan so\u2018zlar qo\u2018shilgan nomi (nomlanishi)ni, shuningdek \u201cto\u2018liq shirkat\u201d degan so\u2018zlarni o\u2018z ichiga olishi kerak.<\/span><\/p>\n

61-modda. Kommandit shirkat<\/span><\/p>\n

Shirkat nomidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiradigan hamda shirkatning majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018zlarining butun mol-mulklari bilan javob beradigan ishtirokchilar (to\u2018liq sheriklar) bilan bir qatorda shirkat faoliyati bilan bog\u2018liq zarar uchun o\u2018zlari qo\u2018shgan hissalar doirasida javobgar bo\u2018ladigan hamda shirkat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda qatnashmaydigan bir yoki bir necha ishtirokchi (hissa qo\u2018shuvchi, kommanditchi) mavjud bo\u2018lsa, bunday shirkat kommandit shirkat hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Kommandit shirkatda qatnashayotgan to\u2018liq sheriklarning huquqlari va ularning shirkat majburiyatlari bo\u2018yicha javobgarligi ushbu Kodeksning qoidalari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Shaxs faqat bitta kommandit shirkatda to\u2018liq sherik bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

To\u2018liq shirkat ishtirokchisi kommandit shirkatda to\u2018liq sherik bo\u2018la olmaydi.<\/span><\/p>\n

Kommandit shirkatdagi to\u2018liq sherik o\u2018sha shirkatning o\u2018zida hissa qo\u2018shuvchi va boshqa to\u2018liq shirkatda ishtirokchi bo\u2018lishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Kommandit shirkatning firma nomi barcha to\u2018liq sheriklarning nomlari (nomlanishi)ni, shuningdek \u201ckommandit shirkat\u201d degan so\u2018zlarni yoki kamida bitta to\u2018liq sherikning \u201cva kompaniya\u201d degan so\u2018zlar qo\u2018shilgan nomi (nomlanishi)ni, shuningdek \u201ckommandit shirkat\u201d degan so\u2018zlarni o\u2018z ichiga olishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar kommandit shirkatning firma nomiga hissa qo\u2018shuvchining nomi kiritilgan bo\u2018lsa, bunday hissa qo\u2018shuvchi to\u2018liq sherikka aylanadi.<\/span><\/p>\n

Kommandit shirkatga to\u2018liq shirkat haqidagi qoidalar qo\u2018llaniladi, agar bu hol ushbu Kodeksning qoidalariga zid bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

62-modda. Mas\u2019uliyati cheklangan jamiyat<\/span><\/p>\n

Mas\u2019uliyati cheklangan jamiyat deb bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta\u2019sis etilgan, ustav fondi (ustav kapitali) ta\u2019sis hujjatlari bilan belgilab qo\u2018yilgan miqdorlardagi ulushlarga bo\u2018lingan jamiyat tan olinadi. Mas\u2019uliyati cheklangan jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo\u2018yicha javobgar bo\u2018lmaydilar va jamiyat faoliyati bilan bog\u2018liq zarar uchun o\u2018zlari qo\u2018shgan hissalar qiymati doirasida javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Jamiyatning o\u2018z hissasini to\u2018la qo\u2018shmagan ishtirokchilari jamiyat majburiyatlari bo\u2018yicha har bir ishtirokchi hissasining to\u2018lanmagan qismining qiymati doirasida solidar javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Mas\u2019uliyati cheklangan jamiyatning firma nomi jamiyatning nomini, shuningdek \u201cmas\u2019uliyati cheklangan\u201d degan so\u2018zlarni o\u2018z ichiga olishi kerak.<\/span><\/p>\n

Mas\u2019uliyati cheklangan jamiyatning huquqiy mavqeyi, uning ishtirokchilarining huquq va burchlari ushbu Kodeks hamda boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

63-modda. Qo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli jamiyat<\/span><\/p>\n

Bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta\u2019sis etilgan, ustav fondi ta\u2019sis hujjatlarida belgilangan miqdorlardagi ulushlarga bo\u2018lingan jamiyat qo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli jamiyat hisoblanadi. Bunday jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018z mol-mulklari bilan qo\u2018shgan hissalari qiymatiga nisbatan hamma uchun bir xil bo\u2018lgan, jamiyatning ta\u2019sis hujjatlarida belgilanadigan karrali miqdorda solidar tarzda subsidiar javobgar bo\u2018ladilar. Ishtirokchilardan biri to\u2018lovga qobiliyatsiz bo\u2018lib qolganida uning jamiyat majburiyatlari bo\u2018yicha javobgarligi, agar jamiyatning ta\u2019sis hujjatlarida javobgarlikni taqsimlashning boshqacha tartibi nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, boshqa ishtirokchilar o\u2018rtasida ularning qo\u2018shgan hissalariga mutanosib ravishda taqsimlanadi.<\/span><\/p>\n

Qo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli jamiyatning firma nomi jamiyatning nomini, shuningdek \u201cqo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli\u201d degan so\u2018zlarni o\u2018z ichiga olishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksning mas\u2019uliyati cheklangan jamiyat haqidagi qoidalari, agar ushbu moddada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, qo\u2018shimcha mas\u2019uliyatli jamiyatga nisbatan qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

64-modda. Aksiyadorlik jamiyati<\/span><\/p>\n

Ustav fondi muayyan aksiyalar soniga bo\u2018lingan jamiyat aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi; aksiyadorlik jamiyatining ishtirokchilari (aksiyadorlar) uning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydilar va jamiyat faoliyati bilan bog\u2018liq zarar uchun o\u2018zlariga qarashli aksiyalar qiymati doirasida javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Aksiyalar haqini batamom to\u2018lamagan aksiyadorlar aksiyadorlik jamiyatining majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018zlariga qarashli aksiyalar qiymatining to\u2018lanmagan qismi doirasida solidar javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Aksiyadorlik jamiyatining firma nomida jamiyatning nomi hamda bu jamiyat aksiyadorlik jamiyati ekanligi o\u2018z ifodasini topishi kerak.<\/span><\/p>\n

Aksiyadorlik jamiyatining huquqiy mavqeyi hamda aksiyadorlarning huquq va burchlari ushbu Kodeks va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

67-modda. Shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati<\/span><\/p>\n

Agar bir (asosiy) xo\u2018jalik jamiyati yoki shirkati ikkinchi xo\u2018jalik jamiyatining ustav fondida undan ustunlik mavqeyiga ega bo\u2018lgan holda ishtirok etishi tufayli yoxud ular o\u2018rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq yo bo\u2018lmasa boshqacha tarzda ikkinchi xo\u2018jalik jamiyati tomonidan qabul qilinadigan qarorlarni belgilab berish imkoniga ega bo\u2018lsa, ushbu ikkinchi xo\u2018jalik jamiyati shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati yuridik shaxs hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati o\u2018z mulkida o\u2018zining asosiy jamiyati (shirkati) ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushga ega bo\u2018lishga haqli emas. Ushbu qismda belgilangan taqiq kuchga kirguniga qadar o\u2018zining asosiy jamiyati (shirkati) ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushni olgan shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati o\u2018zining asosiy jamiyati (shirkati) ishtirokchilari yoki aksiyadorlari umumiy yig\u2018ilishida ovoz berishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati o\u2018zining asosiy jamiyati (shirkati)ning qarzlari bo\u2018yicha javob bermaydi.<\/span><\/p>\n

Asosiy jamiyat (shirkat) aybi bilan shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati to\u2018lovga qobiliyatsiz bo\u2018lib qolgan taqdirda, asosiy jamiyat (shirkat) uning qarzlari bo\u2018yicha subsidiar javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Shu\u2019ba xo\u2018jalik jamiyati ishtirokchilari (aksiyadorlari) asosiy jamiyatdan (shirkatdan) uning aybi bilan shu\u2019ba jamiyatga yetkazilgan zararni to\u2018lashni, agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

68-modda. Qaram xo\u2018jalik jamiyati<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik jamiyatida ishtirok etuvchi boshqa jamiyat xo\u2018jalik jamiyatiga qarashli ovoz beradigan aksiyalarning (ulushning) yigirma foizidan ko\u2018prog\u2018iga ega bo\u2018lsa, bunday xo\u2018jalik jamiyati qaram jamiyat deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Qaram xo\u2018jalik jamiyati yuridik shaxs hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Qaram xo\u2018jalik jamiyati o\u2018z mulkida ishtirok etuvchi boshqa jamiyat ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlarga ega bo\u2018lishga haqli emas. Ushbu qismda belgilangan taqiq kuchga kirguniga qadar ishtirok etuvchi boshqa jamiyat ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlarni olgan qaram xo\u2018jalik jamiyati ishtirok etuvchi boshqa jamiyat ishtirokchilari yoki aksiyadorlari umumiy yig\u2018ilishida ovoz berishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik jamiyatida ishtirok etuvchi boshqa jamiyat qaram jamiyat ustav fondining tegishli qismini qo\u2018lga kiritib olganligi haqidagi ma\u2019lumotlarni qonunda nazarda tutilgan tartibda darhol e\u2019lon qilishi shart.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik jamiyatlari bir-birlarining ustav fondlarida o\u2018zaro qatnashishining chegarasi va bunday jamiyatlardan biri boshqa jamiyat ishtirokchilari yoki aksiyadorlarining umumiy yig\u2018ilishida foydalanishi mumkin bo\u2018lgan ovozlar soni qonunda belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

69-modda. Ishlab chiqarish kooperativlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning shaxsiy ishtirok etish hamda a\u2019zolarning (ishtirokchilarning) mulk bilan qo\u2018shiladigan pay badallarini birlashtirish asosida birgalikda ishlab chiqarish yoki boshqa xo\u2018jalik faoliyatini olib borish uchun a\u2019zolik negizidagi ixtiyoriy birlashmasi ishlab chiqarish kooperativi hisoblanadi. Qonunda va ishlab chiqarish kooperativining ta\u2019sis hujjatlarida uning faoliyatida a\u2019zolik asosida yuridik shaxslar ham ishtirok etishi nazarda tutilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ishlab chiqarish kooperativining a\u2019zolari kooperativning majburiyatlari bo\u2018yicha qonunda va kooperativ ustavida nazarda tutilgan miqdorlarda va tartibda subsidiar javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Kooperativning firma nomi kooperativning nomini, shuningdek \u201cishlab chiqarish kooperativi\u201d degan so\u2018zlarni o\u2018z ichiga olgan bo\u2018lishi lozim.<\/span><\/p>\n

Ishlab chiqarish kooperativlarining huquqiy mavqeyi va ular a\u2019zolarining huquq hamda burchlari ushbu Kodeks va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

70-modda. Unitar korxona<\/span><\/p>\n

O\u2018ziga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkka nisbatan mulkdor tomonidan mulk huquqi berilmagan tijoratchi tashkilot unitar korxona hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Unitar korxonaning mol-mulki bo\u2018linmasdir va u qo\u2018shilgan hissalar (ulushlar, paylar) bo\u2018yicha, shu jumladan korxona xodimlari o\u2018rtasida ham, taqsimlanishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Unitar korxonaning ustavida ushbu Kodeks 43-moddasining to\u2018rtinchi va beshinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan ma\u2019lumotlardan tashqari korxona ustav fondining miqdori to\u2018g\u2018risidagi, uni tashkil etish tartibi va manbalari to\u2018g\u2018risidagi ma\u2019lumotlar bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Unitar korxonaning mol-mulki unga xo\u2018jalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi asosida tegishlidir.<\/span><\/p>\n

Unitar korxonaning firma nomida uning mol-mulkining egasi ko\u2018rsatilgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona rahbari, shuningdek agar bu korxonaning ustavida nazarda tutilgan bo\u2018lsa, kuzatuv kengashi uning boshqaruv organidir. Unitar korxonaning rahbari va kuzatuv kengashi mulkdor tomonidan yoki mulkdor vakil qilgan organ tomonidan tayinlanadi hamda ularga hisob beradi.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona o\u2018z majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018ziga qarashli butun mol-mulk bilan javob beradi.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona o\u2018z mol-mulki egasining majburiyatlari bo\u2018yicha javobgar bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona o\u2018z mulkida o\u2018z mulkdorining ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushga ega bo\u2018lishga haqli emas. Ushbu qismda belgilangan taqiq kuchga kirguniga qadar o\u2018z mulkdorining ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushni olgan unitar korxona xo\u2018jalik jamiyati (shirkati) ishtirokchilari umumiy yig\u2018ilishida ovoz berishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Unitar korxonalarning huquqiy mavqeyi ushbu Kodeks hamda boshqa qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona mol-mulkining egasi korxona majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi, ushbu Kodeks 48-moddasining uchinchi va to\u2018rtinchi qismlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Bu qoida shu\u2019ba korxona ta\u2019sis etgan unitar korxonaning shu\u2019ba korxona majburiyatlari bo\u2018yicha javobgarligiga nisbatan ham qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

71-modda. Xo\u2018jalik yuritish huquqiga asoslangan unitar korxona<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritish huquqiga asoslangan unitar korxona mulkdorning yoki u vakil qilgan organning qaroriga muvofiq tashkil etiladi.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritish huquqiga asoslangan korxonaning ta\u2019sis hujjati uning belgilangan tartibda tasdiqlangan ustavidan iboratdir.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritish huquqiga asoslangan unitar korxona o\u2018z mol-mulkining bir qismini xo\u2018jalik yuritish uchun belgilangan tartibda topshirish yo\u2018li bilan yuridik shaxs bo\u2018lgan boshqa unitar korxona (shu\u2019ba korxona) tashkil etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Muassis shu\u2019ba korxonaning ustavini tasdiqlaydi va uning rahbarini tayinlaydi.<\/span><\/p>\n

72-modda. Operativ boshqaruv huquqiga asoslangan davlat unitar korxonasi<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda, O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumatining qaroriga muvofiq davlat mulki bo\u2018lgan mol-mulk negizida operativ boshqaruv huquqiga asoslangan davlat unitar korxonasi (davlat korxonasi) tashkil etilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasining ta\u2019sis hujjati uning ustavidir.<\/span><\/p>\n

Operativ boshqaruv huquqiga asoslangan davlat korxonasining firma nomi uning davlat korxonasi ekanligini ko\u2018rsatishi kerak.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasining o\u2018ziga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkka bo\u2018lgan huquqi ushbu Kodeksning 178 va 179-moddalariga muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasining mol-mulki yetarli bo\u2018lmaganida davlat uning majburiyatlari bo\u2018yicha subsidiar javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi uni tuzgan davlat organining qaroriga muvofiq qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

3-\u00a7. Tijoratchi bo\u2018lmagan tashkilotlar<\/span><\/p>\n

73-modda. Matlubot kooperativi<\/span><\/p>\n

Ishtirokchilarning moddiy (mulkiy) ehtiyojlarini qondirish maqsadida fuqarolarning a\u2019zolikka asoslangan ixtiyoriy birlashmasi matlubot kooperativi hisoblanib, bu birlashuv uning a\u2019zolari tomonidan o\u2018z mulkiy (pay) badallarini qo\u2018shish yo\u2018li bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativining ustavida ushbu Kodeks 43-moddasining to\u2018rtinchi va beshinchi qismlarida ko\u2018rsatilgan ma\u2019lumotlardan tashqari quyidagi ma\u2019lumotlar bo\u2018lishi kerak: kooperativ a\u2019zolari qo\u2018shadigan pay badallarining miqdori to\u2018g\u2018risidagi; kooperativ a\u2019zolari pay badallarining tarkibi va ularni qo\u2018shish tartibi hamda ularning badalni qo\u2018shish majburiyatini buzganlik uchun javobgarligi to\u2018g\u2018risidagi; kooperativni boshqarish organlarining tarkibi hamda vakolatlari va ular tomonidan qarorlar qabul qilish tartibi, shu jumladan qarorlar bir ovozdan yoki ovozlarning malakali ko\u2018pchiligi bilan qabul qilinadigan masalalar to\u2018g\u2018risidagi; kooperativ ko\u2018rgan zararlarni kooperativ a\u2019zolari tomonidan to\u2018lash tartibi to\u2018g\u2018risidagi.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativining nomida uning faoliyatining asosiy maqsadi ko\u2018rsatilishi, shuningdek \u201ckooperativi\u201d so\u2018zi yoki \u201cmatlubot uyushmasi\u201d yoxud \u201cmatlubot jamiyati\u201d degan so\u2018zlar bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativining a\u2019zolari ko\u2018rilgan zararni yillik balans tasdiqlanganidan keyin uch oy mobaynida qo\u2018shimcha badallar to\u2018lash yo\u2018li bilan qoplashlari shart. Ushbu burch bajarilmagan taqdirda kooperativ kreditorlarning talablariga muvofiq sud tomonidan tugatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativining a\u2019zolari uning majburiyatlari bo\u2018yicha har bir kooperativ a\u2019zosi to\u2018laydigan qo\u2018shimcha badalning to\u2018lanmagan qismi doirasida subsidiar javobgar bo\u2018ladilar. Bu holda kooperativ a\u2019zolari solidar javob beradilar.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativining tijorat faoliyatiga nisbatan ushbu Kodeksning tijoratchi tashkilotlar to\u2018g\u2018risidagi qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Matlubot kooperativlarining huquqiy mavqeyi, shuningdek ular a\u2019zolarining huquq va burchlari ushbu Kodeksga va boshqa qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

74-modda. Jamoat birlashmalari<\/span><\/p>\n

Ma\u2019naviy yoki o\u2018zga nomoddiy ehtiyojlarni qanoatlantirish uchun o\u2018z manfaatlarining mushtarakligi asosida qonunda belgilangan tartibda birlashgan fuqarolarning ixtiyoriy birlashmalari jamoat birlashmalari hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Jamoat birlashmalari o\u2018z ustavlarida nazarda tutilgan ishlab chiqarish yoki o\u2018zga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

Jamoat birlashmalarining ishtirokchilari (a\u2019zolari) ushbu birlashmalarga mulk qilib bergan mol-mulklariga, shu jumladan a\u2019zolik badallariga bo\u2018lgan huquqlarini saqlab qolmaydilar. Ular a\u2019zo sifatida ishtirok etayotgan jamoat birlashmalarining majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydilar, mazkur birlashmalar esa \u2014 o\u2018z a\u2019zolarining majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydilar.<\/span><\/p>\n

Jamoat birlashmalari huquqiy mavqeyining xususiyatlari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

75-modda. Jamoat fondlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy mulkiy badallar qo\u2018shish asosida tashkil etilgan, xayriya, ijtimoiy, madaniy, ma\u2019rifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni ko\u2018zlaydigan, a\u2019zoligi bo\u2018lmagan nodavlat notijorat tashkiloti jamoat fondi deb e\u2019tirof etiladi.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondiga uning muassislari (muassisi) yoki vasiyat qiluvchi tomonidan o\u2018tkazilgan mol-mulk fondning mulkidir. Fond muassislari (muassisi) yoki fond vasiyatnoma bo\u2018yicha tashkil etilganida vasiyatnomani ijro etuvchi fondning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi, fond esa muassislarning (muassisning) yoki vasiyatnomani ijro etuvchining majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondining mol-mulkidan fond ustavida belgilangan maqsad va vazifalarni amalga oshirish hamda ma\u2019muriy xarajatlarni qoplash uchun foydalaniladi. Fond qonunchilikka muvofiq tadbirkorlik faoliyati bilan o\u2018z ustavida belgilangan maqsadlarga to\u2018g\u2018ri keladigan doirada shug\u2018ullanishi mumkin. Fondning tijorat tashkilotlari ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ishtiroki qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondi har yili o\u2018z faoliyati to\u2018g\u2018risida hisobot e\u2019lon qilib borishi shart.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondini boshqarish tartibi va uning organlarini shakllantirish tartibi uning ustavida belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondining ustavida ushbu Kodeks 43-moddasining to\u2018rtinchi qismida ko\u2018rsatilganidan tashqari quyidagi ma\u2019lumotlar bo\u2018lishi kerak: fond organlarining tuzilishi, vakolatlari va shakllantirilish tartibi; fond organlarining mansabdor shaxslarini tayinlash (saylash) va lavozimidan ozod qilish tartibi; fondning mol-mulkini shakllantirish manbalari; fondning, uning vakolatxonalari hamda filiallarining mol-mulkni boshqarish borasidagi huquq va majburiyatlari; fond vakolatxonalarini ochish va filiallarini tashkil etish tartibi; fondni qayta tashkil etish va tugatish tartibi; fond tugatilgan taqdirda uning mol-mulkidan foydalanish tartibi; fond ustaviga o\u2018zgartishlar va qo\u2018shimchalar kiritish tartibi.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondining ustavida fondning belgilangan tartibda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan ramziy belgisining tavsifi, shuningdek qonunchilikka zid bo\u2018lmagan boshqa qoidalar ham bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Jamoat fondlari huquqiy holatining xususiyatlari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

76-modda. Muassasalar<\/span><\/p>\n

Boshqaruv, ijtimoiy-madaniy vazifalarni yoki tijoratchilikdan iborat bo\u2018lmagan boshqa vazifalarni amalga oshirish uchun mulkdor tomonidan tashkil etilgan va to\u2018la yoki qisman moliyaviy ta\u2019minlab turiladigan tashkilot muassasa hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Muassasaning o\u2018ziga biriktirib qo\u2018yilgan va o\u2018zi sotib olgan mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlari ushbu Kodeksning 178 va 180-moddalariga muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Muassasa o\u2018z majburiyatlari bo\u2018yicha ixtiyoridagi pul mablag\u2018lari bilan javob beradi. Bu mablag\u2018lar yetarli bo\u2018lmasa, tegishli mol-mulkning egasi uning majburiyatlari yuzasidan subsidiar javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Ayrim turdagi davlat muassasalari va boshqa muassasalar huquqiy mavqeyining xususiyatlari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

77-modda. Yuridik shaxslar birlashmalari<\/span><\/p>\n

Tijorat tashkilotlari o\u2018zlarining tadbirkorlik faoliyatlarini muvofiqlashtirish, shuningdek mushtarak mulkiy manfaatlarini ifoda etish hamda himoya qilish maqsadida notijorat tashkilotlar hisoblanuvchi uyushmalar (ittifoqlar) va o\u2018zga birlashmalariga birlashishlari mumkin. Agar ishtirokchilarning qaroriga muvofiq uyushmaga (ittifoqqa) va o\u2018zga birlashmaga tadbirkorlik faoliyati bilan shug\u2018ullanish vazifasi yuklatilsa, bunday uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashma ushbu Kodeksda nazarda tutilgan tartibda xo\u2018jalik shirkati yoki jamiyatiga aylantirilishi kerak yoxud tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun xo\u2018jalik jamiyatlari tuzishi yoki ularda ishtirok etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Notijorat tashkilotlari o\u2018z faoliyatlarini muvofiqlashtirish, shuningdek mushtarak manfaatlarini ifoda etish hamda himoya qilish maqsadida uyushmalar (ittifoqlar) shaklida birlashmalar tuzishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalar yuridik shaxs hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalarning a\u2019zolari o\u2018z mustaqilliklarini va yuridik shaxs huquqlarini saqlab qoladilar.<\/span><\/p>\n

Uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalar o\u2018z a\u2019zolarining majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi.<\/span><\/p>\n

Uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalarning a\u2019zolari ularning majburiyatlari bo\u2018yicha uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalarning ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan miqdorda va tartibda subsidiar javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Uyushma (ittifoq) va o\u2018zga birlashmalarning nomi ularning asosiy faoliyatini ko\u2018rsatishi, unga \u201cuyushmasi\u201d, \u201cittifoqi\u201d so\u2018zlari yoki birlashma turini ko\u2018rsatadigan boshqa so\u2018z kiritilgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda yuridik shaxslar birlashmalari huquqiy mavqeyining xususiyatlari belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

78-modda. Fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari yuridik shaxs sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlarning qatnashchilaridir.<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari yaratgan yoki sotib olgan mol-mulk ularning mulkidir.<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlarining huquqiy mavqeyi qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

5-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

DAVLAT FUQAROLIK-HUQUQIY MUNOSABATLAR IShTIROKChISI SIFATIDA<\/span><\/strong><\/p>\n

79-modda. Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlarda ishtirok etishi<\/span><\/p>\n

Davlat fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarda ularning boshqa ishtirokchilari bilan baravar asoslarda ishtirok etadi.<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarda davlat nomidan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari hamda ular maxsus vakil qilgan boshqa organlar ishtirok etadilar.<\/span><\/p>\n

Davlat o\u2018zining fuqarolik-huquqiy majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018z mulki bo\u2018lgan mablag\u2018lari bilan javob beradi.<\/span><\/p>\n

80-modda. Davlat va yuridik shaxslar javobgarligining farqlab qo\u2018yilishi<\/span><\/p>\n

Davlat tomonidan tuzilgan yuridik shaxs davlatning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi. Qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari davlat o\u2018zi tuzgan yuridik shaxsning majburiyatlari bo\u2018yicha javob bermaydi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning qoidalari davlat tuzgan shartnoma asosida yuridik shaxsning majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018z zimmasiga kafillik olgan (kafolat bergan) yoki mazkur yuridik shaxs davlatning majburiyatlari bo\u2018yicha o\u2018z zimmasiga kafillik olgan (kafolat bergan) hollarga taalluqli emas.<\/span><\/p>\n

3-KICHIK BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

OBYEKTLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

6-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

UMUMIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

81-modda. Fuqarolik huquqlari obyektlarining turlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarining obyektlariga ashyolar, shu jumladan pul va qimmatli qog\u2018ozlar, boshqa buyumlar, mol-mulk, shu jumladan mulkiy huquqlar, ishlar va xizmatlar, ixtirolar, sanoat namunalari, fan, adabiyot, san\u2019at asarlari va intellektual faoliyatning boshqa natijalari, shuningdek shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa moddiy hamda nomoddiy boyliklar kiradi.<\/span><\/p>\n

82-modda. Fuqarolik huquqlari obyektlarining muomalada bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Fuqarolik huquqlarining obyektlari erkin suratda boshqa shaxslarga berilishi yoki universal huquqiy vorislik (meros qilib olish, yuridik shaxsni qayta tashkil etish) tartibida yoxud boshqa usul bilan, agar ular muomaladan chiqarilmagan yoki ularning muomalada bo\u2018lishi cheklab qo\u2018yilmagan bo\u2018lsa, bir shaxsdan ikkinchi shaxsga o\u2018tishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Muomalada bo\u2018lishiga yo\u2018l qo\u2018yilmaydigan fuqarolik huquqlari obyektlarining turlari (muomaladan chiqarilgan obyektlar) qonunda to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri ko\u2018rsatilgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Muayyan muomala ishtirokchilarigagina qarashli bo\u2018la oladigan yoki muomalada bo\u2018lishiga maxsus ruxsatnoma bilan yo\u2018l qo\u2018yiladigan fuqarolik huquqlari obyektlarining (muomalada bo\u2018lishi cheklangan obyektlarning) turlari qonunda ko\u2018rsatilgan tartibda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

7-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MODDIY NE\u2019MATLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

83-modda. Mol-mulkning turlari<\/span><\/p>\n

Mol-mulk fuqarolik huquqlari obyekti sifatida ko\u2018chmas mulkka va ko\u2018char mulkka bo\u2018linadi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mulk jumlasiga yer uchastkalari, yer osti boyliklari, binolar, inshootlar, ko\u2018p yillik dov-daraxtlar va yer bilan uzviy bog\u2018langan boshqa mol-mulk, ya\u2019ni belgilangan maqsadiga nomutanosib zarar yetkazmagan holda joyini o\u2018zgartirish mumkin bo\u2018lmaydigan obyektlar kiradi.<\/span><\/p>\n

Qonunda boshqa mol-mulk ham ko\u2018chmas mol-mulk qatoriga kiritilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlarni qo\u2018lga kiritish va ular bekor bo\u2018lishining xususiyatlari qonun bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mulk jumlasiga kirmaydigan mol-mulk ko\u2018char mulk hisoblanadi. Ko\u2018char mulkka bo\u2018lgan huquqlarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish talab etilmaydi, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

84-modda. Ko\u2018chmas mol-mulkni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mulkka egalik huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, bu huquqlarning vujudga kelishi, boshqa shaxslarga o\u2018tishi, cheklanishi va bekor bo\u2018lishi davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlarni va u haqda tuziladigan bitimlarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ huquq egasining iltimosiga ko\u2018ra amalga oshirilgan ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan huquq yoki bitim to\u2018g\u2018risida hujjat berish yoxud ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish uchun taqdim etilgan hujjatga ustxat yozish yo\u2018li bilan tasdiqlashi shart.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlarni va u haqda tuziladigan bitimlarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazuvchi organ amalga oshirilgan ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish hamda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan huquqlar haqidagi axborotni har qanday shaxsga berishi shart.<\/span><\/p>\n

Axborot, ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish qayerda amalga oshirilganidan qat\u2019i nazar, ko\u2018chmas mol-mulkni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazuvchi har qanday organ tomonidan beriladi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mol-mulkka bo\u2018lgan huquqni yoki u haqda tuzilgan bitimni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishni rad etish yoxud ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish muddatlarining buzilishi ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish tartibi va ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishni rad etish asoslari qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

85-modda. Korxona<\/span><\/p>\n

Butun korxona mulkiy kompleks sifatida ko\u2018chmas mulk hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Butun korxona yoki uning qismi olish-sotish, garovga qo\u2018yish, ijara hamda ashyoviy huquqlarni belgilash, o\u2018zgartirish va bekor qilish bilan bog\u2018liq boshqa bitimlarning obyekti bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Mulkiy kompleks bo\u2018lgan korxona tarkibiga uning faoliyati uchun mo\u2018ljallangan hamma mulk turlari, shu jumladan yer uchastkalari, binolar, inshootlar, uskuna, inventar, xomashyo, mahsulot, talab qilish huquqi, qarzlar, shuningdek korxonani, uning mahsuloti, ishlari va xizmatlarini aks ettiruvchi xususiy alomatlarga (firma nomi, tovar belgilari, xizmat ko\u2018rsatish belgilari) bo\u2018lgan huquqlar va boshqa mutlaq huquqlar, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, kiradi.<\/span><\/p>\n

86-modda. Ashyolarning tasnifi<\/span><\/p>\n

Ashyolar fuqarolik huquqlarining obyektlari sifatida quyidagilarga bo\u2018linadi:<\/span><\/p>\n

xususiy va turga xos alomatlari bilan belgilangan ashyolar;<\/span><\/p>\n

bo\u2018linadigan va bo\u2018linmaydigan ashyolar;<\/span><\/p>\n

iste\u2019mol qilinadigan va iste\u2019mol qilinmaydigan ashyolar;<\/span><\/p>\n

asosiy va mansub ashyolar;<\/span><\/p>\n

murakkab ashyolar.<\/span><\/p>\n

87-modda. Xususiy va turga xos alomatlari bilan belgilanadigan ashyolar<\/span><\/p>\n

Alohida, faqat o\u2018zigagina xos, uni bir xil ashyolar orasidan ajratib turadigan va shu tariqa xususiy alomatlarga ega bo\u2018lgan ashyo xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyo hisoblanadi. Xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyolar jumlasiga noyob, ya\u2019ni o\u2018zi bir dona bo\u2018lgan ashyolar, shuningdek muayyan usul bilan ajratib qo\u2018yilgan ashyolar (muhr bosish, alohida belgilar tushirish, nomer, raqam berish va shu kabilar) kiradi.<\/span><\/p>\n

Xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyolar boshqasi bilan almashtirib bo\u2018lmaydigan ashyolardir.<\/span><\/p>\n

Bir turdagi hamma ashyolarga xos alomatlarga ega bo\u2018lgan hamda soni, og\u2018irligi, o\u2018lchovi va shu kabilar bilan belgilanadigan ashyolar turga xos alomatlari bilan belgilanadigan ashyolar hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Turga xos alomatlari bilan belgilanadigan ashyolar boshqasi bilan almashtirsa bo\u2018ladigan ashyolardir.<\/span><\/p>\n

88-modda. Bo\u2018linadigan va bo\u2018linmaydigan ashyolar<\/span><\/p>\n

Bo\u2018lish natijasida har qaysi qismi butunning xossalarini o\u2018zida saqlab qoladigan va shu bilan birga o\u2018zining xo\u2018jalik (maqsadli) ahamiyatini yo\u2018qotmaydigan ashyo bo\u2018linadigan ashyo hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Bo\u2018lish natijasida qismlari dastlabki ashyoning xossalarini yo\u2018qotadigan, uning xo\u2018jalik (maqsadli) ahamiyatini o\u2018zgartiradigan ashyo bo\u2018linmaydigan ashyo hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

89-modda. Iste\u2019mol qilinadigan va iste\u2019mol qilinmaydigan ashyolar<\/span><\/p>\n

Bir karra foydalanish natijasida yo\u2018qolib ketadigan yoki dastlabki holatida mavjud bo\u2018lmay qoladigan ashyolar (xomashyo, yoqilg\u2018i, oziq-ovqat mahsulotlari va shu kabilar) iste\u2019mol qilinadigan ashyolar hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Qayta-qayta foydalanishga mo\u2018ljallangan, bunda o\u2018zining dastlabki holatini uzoq vaqt davomida saqlab qoladigan hamda asta-sekin yemirilib boradigan ashyolar (binolar, uskunalar, transport vositalari) iste\u2019mol qilinmaydigan ashyolar hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

90-modda. Asosiy va mansub ashyolar<\/span><\/p>\n

Foydalanish tufayli vujudga keladigan munosabatlarning mohiyati bilan boshqa ashyo (mansub ashyo)ga bog\u2018liq mustaqil ashyo asosiy ashyo hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Asosiy ashyoga xizmat qilishi kerak bo\u2018lgan va u bilan umumiy xo\u2018jalik vazifasi orqali bog\u2018liq ashyo mansub ashyo hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Mansub ashyo, agar qonun hujjatlari yoki shartnomada boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, asosiy ashyoning taqdiriga bog\u2018liq bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

91-modda. Murakkab ashyolar<\/span><\/p>\n

Agar turli xil ashyolar birikmaning mohiyati bilan belgilanadigan vazifasi bo\u2018yicha foydalanish imkonini beradigan yaxlit bir butunni tashkil etsa, ular bitta ashyo (murakkab ashyo) hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Murakkab ashyo xususida tuzilgan bitim, agar shartnomada boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, uning barcha tarkibiy qismlariga taalluqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

92-modda. Hosil va daromadlarga bo\u2018lgan huquq<\/span><\/p>\n

Ashyodan keladigan hosil va daromadlar, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, ashyo egasiga tegishlidir.<\/span><\/p>\n

93-modda. Hayvonlar<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, mol-mulk to\u2018g\u2018risidagi umumiy qoidalar hayvonlarga nisbatan ham qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Huquqlarni amalga oshirish chog\u2018ida hayvonlar bilan shafqatsiz munosabatda bo\u2018lishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

94-modda. Pul (valyuta)<\/span><\/p>\n

O\u2018zbekiston Respublikasining pul birligi so\u2018mdir.<\/span><\/p>\n

So\u2018m yozib qo\u2018yilgan qiymati bo\u2018yicha qabul qilinishi shart bo\u2018lgan qonuniy to\u2018lov vositasidir.<\/span><\/p>\n

To\u2018lovlar naqd pul bilan va naqd pulsiz hisob-kitoblar tarzida amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Hisob-kitoblarni chet el valyutasida amalga oshirish hollari, tartibi va shartlari qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

95-modda. Valyuta qimmatliklari<\/span><\/p>\n

Valyuta qimmatliklari deb hisoblanadigan mol-mulk turlari va ular xususida bitimlar tuzish tartibi qonun bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Valyuta qimmatliklariga mulk huquqi umumiy asoslarda himoya qilinadi.<\/span><\/p>\n

96-modda. Qimmatli qog\u2018ozlar<\/span><\/p>\n

Mulkiy huquqlarni belgilangan shaklga va majburiy rekvizitlarga amal qilgan holda tasdiqlovchi hujjatlar qimmatli qog\u2018ozlar hisoblanib, ularni taqdim etgan taqdirdagina mazkur huquqlarni amalga oshirish yoki boshqa shaxslarga berish mumkin bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qimmatli qog\u2018ozlar boshqa shaxsga berilishi bilan ular tomonidan tasdiqlanadigan hamma huquqlar ham o\u2018sha shaxsga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Qimmatli qog\u2018ozlar jumlasiga quyidagilar kiradi: obligatsiya, veksel, chek, depozit va jamg\u2018arma sertifikatlari, konosament, aksiya hamda qonunchilik bilan qimmatli qog\u2018ozlar jumlasiga kiritilgan boshqa hujjatlar kiradi.<\/span><\/p>\n

8-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

NOMODDIY NE\u2019MATLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

97-modda. Intellektual faoliyat natijalari<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeks va boshqa qonunlarda belgilangan hollarda va tartibda intellektual faoliyatning aniq ifoda etilgan natijalari hamda yuridik shaxsning bu natijalarga tenglashtirilgan o\u2018ziga xos vositalari, ana shu ishlar yoki xizmatlarni ado etayotgan jismoniy yoki yuridik shaxsning mahsulotlari (firma nomi, tovar belgisi, xizmat ko\u2018rsatish belgisi va h.k.)ga nisbatan fuqaroning yoki yuridik shaxsning mutlaq huquqi e\u2019tirof etiladi.<\/span><\/p>\n

Mutlaq huquq obyekti bo\u2018lgan intellektual faoliyat natijalari va o\u2018ziga xos vositalaridan uchinchi shaxslar huquq egasining ruxsati bilangina foydalanishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

98-modda. Xizmat va tijorat siri<\/span><\/p>\n

Fuqarolik qonunchiligi xizmat yoki tijorat siri bo\u2018lgan axborotni, basharti bu axborot uchinchi shaxslarga noma\u2019lumligi sababli haqiqiy yoki nisbiy tijorat qimmatiga ega bo\u2018lgan, qonun yo\u2018li <\/span>bilan undan erkin bahramand bo\u2018lish mumkin bo\u2018lmagan hamda axborot egasi uning maxfiyligini saqlashga doir choralar ko\u2018rgan hollarda himoya etadi.<\/span><\/p>\n

99-modda. Shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy ne\u2019matlar<\/span><\/p>\n

Shaxsning hayoti va sog\u2018lig\u2018i, sha\u2019ni va qadr-qimmati, shaxsiy daxlsizligi, ishchanlik obro\u2018si, shaxsiy hayotining daxlsizligi, xususiy va oilaviy siri, nomga bo\u2018lgan huquqi, tasvirga bo\u2018lgan huquqi, mualliflik huquqi, boshqa shaxsiy nomulkiy huquqlar hamda tug\u2018ilganidan boshlab yoki qonunga muvofiq fuqaroga tegishli bo\u2018lgan boshqa nomoddiy ne\u2019matlar tortib olinmaydi va o\u2018zga usul bilan boshqa shaxsga berilmaydi. Vafot etgan kishiga tegishli bo\u2018lgan shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy ne\u2019matlar qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda boshqa shaxslar, shu jumladan huquq egasining vorislari tomonidan amalga oshirilishi va himoya etilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

100-modda. Sha\u2019n, qadr-qimmat va ishchanlik obro\u2018sini himoya qilish<\/span><\/p>\n

Fuqaro o\u2018zining sha\u2019ni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obro\u2018siga putur yetkazuvchi ma\u2019lumotlar yuzasidan, basharti bunday ma\u2019lumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga to\u2018g\u2018ri kelishini isbotlay olmasa, sud yo\u2018li bilan raddiya talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Manfaatdor shaxslarning talabiga ko\u2018ra fuqaroning sha\u2019ni va qadr-qimmatini uning vafotidan keyin ham himoya qilishga yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, fuqaroning sha\u2019ni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obro\u2018siga putur yetkazuvchi ma\u2019lumotlar ommaviy-axborot vositalarida tarqatilgan bo\u2018lsa, ayni shu ommaviy-axborot vositalarida raddiya berilishi lozim.<\/span><\/p>\n

Basharti, bunday ma\u2019lumotlar tashkilotdan olingan hujjatda uchrasa, bunday hujjat almashtirilishi yoki chaqirib olinishi kerak.<\/span><\/p>\n

Boshqa hollarda raddiya berish tartibi sud tomonidan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Fuqaro ommaviy axborot vositalarida uning huquqlari yoki qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlarini kamsituvchi ma\u2019lumotlar e\u2019lon qilinganda u ayni o\u2018sha ommaviy axborot vositalari orqali chiqib, o\u2018zini himoya qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Basharti, sudning hal qiluv qarori bajarilmasa, sud qoidabuzarga qonunchilikda belgilangan miqdorda va tartibda undiriladigan jarima solishga haqlidir. Jarimani to\u2018lash qoidabuzarni sudning hal qiluv qarorida nazarda tutilgan harakatlarni bajarish vazifasidan ozod etmaydi.<\/span><\/p>\n

O\u2018zining sha\u2019ni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obro\u2018siga putur yetkazuvchi ma\u2019lumotlar tarqatilgan fuqaro bunday ma\u2019lumotlar rad etilishi bilan bir qatorda ularni tarqatish oqibatida yetkazilgan zararlar va ma\u2019naviy ziyonning o\u2018rnini qoplashni talab qilishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddadagi fuqaroning ishchanlik obro\u2018sini himoya qilish to\u2018g\u2018risidagi qoidasi yuridik shaxsning ishchanlik obro\u2018sini himoya etishga nisbatan ham tegishli yo\u2018sinda tatbiq etiladi.<\/span><\/p>\n

4-kichik bo\u2018lim<\/span><\/strong><\/p>\n

BITIMLAR VA VAKILLIK<\/span><\/strong><\/p>\n

9-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

BITIMLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

1-\u00a7. Bitimlar tushunchasi. Turlari va shakli<\/span><\/strong><\/p>\n

101-modda. Bitimlar tushunchasi<\/span><\/p>\n

Bitimlar deb fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, o\u2018zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlariga aytiladi.<\/span><\/p>\n

102-modda. Bitim turlari<\/span><\/p>\n

Bitimlar bir taraflama, ikki taraflama yoki ko\u2018p taraflama (shartnomalar) bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Bitim tuzish uchun qonunchilikka yoki taraflarning kelishuviga muvofiq bir tarafning xohishi zarur va yetarli bo\u2018lsa, bunday bitim bir taraflama bitim hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzish uchun ikki taraf (ikki taraflama bitim) yoki uch yoxud undan ko\u2018p taraf (ko\u2018p taraflama bitim) kelishib xohish bildirgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

103-modda. Bir taraflama bitimlarni huquqiy tartibga solish<\/span><\/p>\n

Bir taraflama bitim uni tuzgan shaxs uchun burchlar keltirib chiqaradi. U boshqa shaxslar uchun qonun hujjatlarida yoki bu shaxslar bilan kelishuvda belgilangan hollardagina burchlar keltirib chiqarishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Bir taraflama bitimlarga nisbatan, basharti qonunchilikka, bitimning tabiati va mohiyatiga zid bo\u2018lmasa, majburiyatlar va shartnomalar to\u2018g\u2018risidagi umumiy qoidalar (ushbu Kodeksning III bo\u2018limi) tegishincha qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

104-modda. Shartli bitimlar<\/span><\/p>\n

Agar taraflar huquq va burchlarning kelib chiqishini yuz berishi yoki bermasligi noma\u2019lum bo\u2018lgan holatga bog\u2018liq qilib qo\u2018ysalar, bitim kechiktirish sharti bilan tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar huquq va burchlarning bekor bo\u2018lishini yuz berishi yoki bermasligi noma\u2019lum holatga bog\u2018liq qilib qo\u2018ysalar, bunday bitim bekor bo\u2018lish sharti bilan tuzilgan bitim hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar shartning yuz berishiga uning yuz berishidan manfaatdor bo\u2018lmagan taraf insofsizlik bilan qarshilik ko\u2018rsatgan bo\u2018lsa, bu shart yuz bergan deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar shartning yuz berishiga ushbu shartning yuz berishidan manfaatdor bo\u2018lgan taraf insofsizlik bilan yordamlashgan bo\u2018lsa, bu shart sodir bo\u2018lmagan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

105-modda. Bitimlarning shakli<\/span><\/p>\n

Bitimlar og\u2018zaki yoki yozma (oddiy yoki notarial tasdiqlangan) shaklda tuziladi.<\/span><\/p>\n

Sukut saqlash qonunchilikda yoki taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan hollarda bitim tuzishga bo\u2018lgan xohish-irodaning ifodasi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

106-modda. Bitimning og\u2018zaki shakli<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda yoki taraflarning kelishuvida yozma shakl belgilab qo\u2018yilmagan, jumladan u tuzilayotgan vaqtning o\u2018zidayoq bajariladigan bitim og\u2018zaki tuzilishi mumkin. Shaxsning xatti-harakatidan uning bitim tuzishga bo\u2018lgan xohish-irodasi bilinib turgan holda ham bunday bitim tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Jeton, patta yoki odatda qabul qilingan boshqa belgi berish yo\u2018li bilan tasdiqlangan bitim, agar qonunchilikda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, og\u2018zaki shaklda tuzilgan bitim hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Yozma shaklda tuzilgan shartnomani bajarishga qaratilgan bitimlar, agar qonunchilik va shartnomaga zid bo\u2018lmasa, taraflarning kelishuviga muvofiq og\u2018zaki tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

107-modda. Bitimning yozma shakli<\/span><\/p>\n

Yozma shaklda tuzilgan bitimni, agar ish muomalasi odatlaridan boshqacha tartib kelib chiqmasa, taraflar yoki ularning vakillari imzolashi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilikka yoki ishtirokchilardan birining talablariga zid bo\u2018lmasa, bitim tuzish chog\u2018ida imzodan faksimile usulida nusxa ko\u2018chirish vositalaridan foydalanilishiga yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Ikki taraflama bitimlar har birini berayotgan taraf imzolaydigan hujjatlarni o\u2018zaro ayirboshlash yo\u2018li bilan tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Xatlar, telegrammalar, telefonogrammalar, teletaypogrammalar, fakslar yoki subyektlarni va ular xohish-irodasining mazmunini ifodalaydigan boshqa hujjatlarni o\u2018zaro ayirboshlash, agar qonunchilikda yoki taraflarning kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, yozma shaklda tuzilgan bitimga tenglashtiriladi.<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda va taraflarning kelishuvida bitim shakli mos kelishi shart bo\u2018lgan qo\u2018shimcha talablar (muayyan shakldagi blankada tuzilishi, muhr bosib (muhr mavjud bo\u2018lgan taqdirda) tasdiqlanishi va boshqalar) belgilab qo\u2018yilishi va bu talablarga rioya etmaslik oqibatlari nazarda tutilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar fuqaro jismoniy kamchiligi, kasalligi yoki savodsizligi tufayli bitimni shaxsan o\u2018zi imzolay olmasa, uning iltimosiga binoan bitimni boshqa fuqaro imzolashi mumkin. Boshqa fuqaroning imzosi notarius yoki bunday notarial harakatni amalga oshirish huquqiga ega bo\u2018lgan boshqa mansabdor shaxs tomonidan guvohlantirilib, bitim tuzuvchi uni shaxsan o\u2018zi imzolay olmasligining sabablari ko\u2018rsatilishi shart.<\/span><\/p>\n

Yozma shaklda tuzilgan bitimni bajargan taraf ikkinchi tarafdan ijroni tasdiqlovchi hujjat talab qilishga haqli. Og\u2018zaki tadbirkorlik bitimini bajargan taraf ham ana shunday huquqqa ega, tuzilgan vaqtning o\u2018zidayoq bajariladigan bitimlar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

108-modda. Bitimning oddiy yozma shakli<\/span><\/p>\n

Notarial tasdiqlanishi talab etiladigan bitimlardan tashqari, quyidagi bitimlar oddiy yozma shaklda tuziladi:<\/span><\/p>\n

1) yuridik shaxslarning o\u2018zaro va fuqarolar bilan bitimlari;<\/span><\/p>\n

Oldingi tahrirga qarang.<\/span><\/p>\n

2) fuqarolar o\u2018rtasidagi belgilangan bazaviy hisoblash miqdorining o\u2018n baravaridan ortiq summadagi bitimlar, qonunda belgilangan hollarda esa \u2014 bitim summasidan qat\u2019i nazar, boshqa bitimlar.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksning 106-moddasiga muvofiq og\u2018zaki tuzilishi mumkin bo\u2018lgan bitimlar uchun oddiy yozma shaklga rioya etish talab qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

109-modda. Bitimning oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik oqibatlari<\/span><\/p>\n

Bitimning oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga olib kelmaydi, biroq nizo chiqqan taqdirda taraflarni bitimning tuzilganligini, mazmunini yoki bajarilganligini guvohlarning ko\u2018rsatuvlari bilan tasdiqlash huquqidan mahrum qiladi.<\/span><\/p>\n

Taraflar bitimning tuzilganligini, mazmuni yoki bajarilganligini yozma yoki boshqa dalillar bilan tasdiqlashga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

Qonunda yoki taraflarning kelishuvida to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri ko\u2018rsatilgan hollarda bitimning oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga olib keladi.<\/span><\/p>\n

110-modda. Bitimlarni notarial tasdiqlash<\/span><\/p>\n

Bitimni notarial tasdiqlash ushbu Kodeksning 107-moddasi talablariga mos keladigan hujjatda notarius yoki bunday notarial harakatni amalga oshirish huquqiga ega bo\u2018lgan boshqa mansabdor shaxs tomonidan tasdiqlovchi ustxat yozib qo\u2018yish yo\u2018li bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Quyidagi hollarda bitimlarni notarial tasdiqlash shart:<\/span><\/p>\n

1) qonunda ko\u2018rsatilgan hollarda;<\/span><\/p>\n

2) taraflardan birining talabi bo\u2018yicha.<\/span><\/p>\n

111-modda. Bitimlarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Yer uchastkalari va boshqa ko\u2018chmas mol-mulk bilan bog\u2018liq bitimlar (boshqa shaxsga berish, ipoteka, uzoq muddatli ijara, merosni qabul qilib olish va boshqalar) davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mol-mulk xususida tuzilgan bitimlarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish va tegishli reyestrlarni yuritish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda muayyan turdagi ko\u2018char mol-mulk xususida tuziladigan bitimlarni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish belgilab qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

112-modda. Bitimning notarial shakliga va uni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish talabiga rioya qilmaslikning oqibatlari<\/span><\/p>\n

Bitimning notarial shakliga yoki uni davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish talabiga rioya qilmaslik bitimning haqiqiy emasligini keltirib chiqaradi. Bunday bitim o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflardan biri notarial tasdiqlash talab qilinadigan bitimni to\u2018la yoki qisman bajargan bo\u2018lsa, ikkinchi taraf esa \u2014 bitimni notarial rasmiylashtirishdan bosh tortsa, sud bitimni bajargan tarafning talabi bo\u2018yicha uni haqiqiy deb hisoblashga haqlidir. Bu holda bitimni keyinchalik notarial rasmiylashtirish talab qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish talab qilinadigan bitim kerakli shaklda tuzilgan bo\u2018lib, ammo taraflardan biri uni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazishdan bosh tortsa, sud boshqa tarafning talabi bilan bitimni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish to\u2018g\u2018risida qaror chiqarishga haqli. Bunday holda bitim sud qaroriga muvofiq ro\u2018yxatdan o\u2018tkaziladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning ikkinchi va uchinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda bitimni notarial tasdiqlash yoki davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazishdan asossiz bosh tortayotgan taraf bitimni tuzish kechiktirilganligi tufayli yetkazilgan zararni ikkinchi tarafga to\u2018lashi lozim.<\/span><\/p>\n

2-\u00a7. Bitimlarning haqiqiy emasligi<\/span><\/strong><\/p>\n

113-modda. Nizoli va o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy bo\u2018lmagan bitimlar<\/span><\/p>\n

Bitim ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda belgilab qo\u2018yilgan asoslarga ko\u2018ra, sud haqiqiy emas deb topganligi sababli (nizoli bitim) yoki bunday deb topilishidan qat\u2019i nazar, haqiqiy emas deb hisoblanadi (o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy bo\u2018lmagan bitim).<\/span><\/p>\n

Nizoli bitimni haqiqiy emas deb topish to\u2018g\u2018risidagi talabni ushbu Kodeksda ko\u2018rsatilgan shaxslar qo\u2018yishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

O\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy bo\u2018lmagan bitim haqiqiy emasligining oqibatlarini qo\u2018llanish to\u2018g\u2018risidagi talabni har qanday manfaatdor shaxs qo\u2018yishi mumkin. Sud bunday oqibatlarni o\u2018z tashabbusi bilan qo\u2018llashga haqli.<\/span><\/p>\n

114-modda. Bitimlar haqiqiy emasligining oqibatlari to\u2018g\u2018risidagi umumiy qoidalar<\/span><\/p>\n

Haqiqiy bo\u2018lmagan bitim uning haqiqiy emasligi bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan oqibatlardan tashqari boshqa yuridik oqibatlarga olib kelmaydi va u tuzilgan paytidan boshlab haqiqiy emasdir.<\/span><\/p>\n

Bitim haqiqiy bo\u2018lmaganida taraflarning har biri boshqasiga bitim bo\u2018yicha olgan hamma narsani qaytarib berishi, olingan narsani aslicha (shu jumladan olingan narsa mol-mulkdan foydalanish, bajarilgan ish yoki ko\u2018rsatilgan xizmat bilan ifodalanganda) qaytarib berish mumkin bo\u2018lmaganida esa, agar bitim haqiqiy emasligining boshqa oqibatlari qonunda nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, uning qiymatini pul bilan to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

115-modda. Bitimning qonun talab qiladigan shakliga rioya etmaslik<\/span><\/p>\n

Bitimning qonun talab qiladigan shakliga rioya etmaslik qonunda to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri ko\u2018rsatilgan holdagina uning haqiqiy emasligiga sabab bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

116-modda. Qonunchilikning talablariga muvofiq bo\u2018lmagan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Qonunchilikning talablariga muvofiq kelmaydigan mazmundagi bitim, shuningdek huquq-tartibot yoki axloq asoslariga atayin qarshi maqsadda tuzilgan bitim o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emasdir. Bunday bitimga nisbatan ushbu Kodeks 114-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

117-modda. O\u2018n to\u2018rt yoshga to\u2018lmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshga to\u2018lmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitim o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emas, ushbu Kodeks 29-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan bitimlar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Bunday bitimdagi taraflarning har biri bitim bo\u2018yicha olgan hamma narsani ikkinchi tarafga qaytarib berishi, olingan narsani asl holida qaytarib berish mumkin bo\u2018lmaganida esa \u2014 uning qiymatini pul bilan to\u2018lashi shart. Bundan tashqari, muomalaga layoqatli taraf, agar ikkinchi tarafning muomalaga layoqatsizligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan bo\u2018lsa, ikkinchi tarafga u ko\u2018rgan haqiqiy zararni to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

118-modda. O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmagan shaxs tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

O\u2018n to\u2018rt yoshdan o\u2018n sakkiz yoshgacha bo\u2018lgan voyaga yetmagan shaxs tomonidan ushbu Kodeksning 27-moddasiga muvofiq uning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki homiysining roziligi talab qilinadigan hollarda ularning roziligisiz tuzilgan bitim ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yoki homiysining da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Agar bunday bitim haqiqiy emas deb topilsa, ushbu Kodeks 117-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Bu moddaning qoidalari ushbu Kodeks 22-moddasining ikkinchi qismi va 28-moddasida nazarda tutilgan hollarda to\u2018la muomala layoqatiga ega bo\u2018lgan voyaga yetmaganlarga nisbatan tadbiq etilmaydi.<\/span><\/p>\n

119-modda. Muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan bitim o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emas. Bunday bitimga nisbatan ushbu Kodeks 117-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

120-modda. Muomala layoqati cheklangan fuqaro tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Spirtli ichimliklarni yoki giyohvand vositalarni suiiste\u2019mol qilish oqibatida muomala layoqati cheklangan fuqaro tomonidan homiysining roziligisiz tuzilgan bitimni sud haqiqiy emas deb topishi mumkin. Agar bunday bitim haqiqiy emas deb topilsa, ushbu Kodeks 117-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Bu moddaning qoidalari ushbu Kodeks 29-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq tuzilgan vaqtning o\u2018zidayoq bajariladigan mayda maishiy bitimlarga taalluqli bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

121-modda. O\u2018z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan fuqaro tomonidan tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Garchi muomalaga layoqatli bo\u2018lsa-da, biroq bitim tuzish vaqtida o\u2018z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni boshqara olmaydigan holatda bo\u2018lgan fuqaro tomonidan tuzilgan bitim shu fuqaroning yoki huquqlari yoxud qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlari bunday bitimni tuzish natijasida buzilgan boshqa shaxslarning da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Keyinchalik muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan bitimni, agar bitimni tuzish paytida fuqaro o\u2018z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaganligi yoki ularni boshqara olmaganligi isbotlangan bo\u2018lsa, uning vasiysi qilgan da\u2019voga muvofiq sud haqiqiy emas deb topishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar bitim ushbu modda asosida haqiqiy emas deb topilgan bo\u2018lsa, ushbu Kodeks 117-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Bundan tashqari, bitim tuzish paytida o\u2018z harakatlarining ahamiyatini tushuna olmagan yoki ularni boshqara olmagan tarafga ikkinchi taraf, agar u o\u2018zi bilan bitim tuzgan fuqaroning bunday holatda ekanligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan bo\u2018lsa, qilingan xarajatlarni, yo\u2018qotilgan mol-mulkning yoki unga yetkazilgan shikastning haqini to\u2018lashi kerak.<\/span><\/p>\n

122-modda. Yanglishish ta\u2019sirida tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Jiddiy ahamiyatga ega bo\u2018lgan yanglishish ta\u2019sirida tuzilgan bitim yanglishish ta\u2019sirida harakat qilgan tarafning da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Bitimning tabiati, uning narsasining o\u2018z vazifasi bo\u2018yicha foydalanish imkoniyatini ancha pasaytiradigan o\u2018xshashligi yoki sifati haqida yanglishish jiddiy ahamiyatga egadir. Bitimning sabablari xususida yanglishish jiddiy ahamiyatga ega emas.<\/span><\/p>\n

Agar bitim yanglishish ta\u2019sirida tuzilganligi tufayli haqiqiy emas deb topilsa, ushbu Kodeks 114-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Bundan tashqari, o\u2018z da\u2019vosiga ko\u2018ra bitim haqiqiy emas deb topilgan taraf yanglishish ikkinchi tarafning aybi bilan yuz berganligini isbotlay olsa, ikkinchi tarafdan o\u2018ziga yetkazilgan haqiqiy zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli. Agar bu hol isbotlanmasa, o\u2018z da\u2019vosiga ko\u2018ra bitim haqiqiy emas deb topilgan taraf ikkinchi tarafning talabi bilan, basharti hatto yanglishish yanglishgan tarafga bog\u2018liq bo\u2018lmagan holatlarga ko\u2018ra yuz bergan bo\u2018lsa ham, yetkazilgan haqiqiy zararni unga to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

123-modda. Aldash, zo\u2018rlik, qo\u2018rqitish, bir taraf vakilining ikkinchi taraf bilan yomon niyatda kelishishi yoki og\u2018ir holatlar yuz berishi ta\u2019sirida tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Aldash, zo\u2018rlik, qo\u2018rqitish, bir taraf vakilining ikkinchi taraf bilan yomon niyatda kelishishi ta\u2019sirida tuzilgan bitim, shuningdek fuqaro og\u2018ir holatlar yuz berishi tufayli o\u2018zi uchun o\u2018ta noqulay shartlar bilan tuzishga majbur bo\u2018lgan, ikkinchi taraf esa bundan foydalanib qolgan bitim (asoratli bitim) jabrlanuvchining da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar bitim yuqorida ko\u2018rsatilgan asoslardan biriga ko\u2018ra haqiqiy emas deb topilsa, ikkinchi taraf jabrlanuvchiga uning bitim bo\u2018yicha bajargan hamma narsasini qaytarib berishi kerak, olingan narsani asl holida qaytarishning iloji bo\u2018lmaganida esa \u2014 uning qiymatini pul bilan to\u2018lashi kerak. Jabrlanuvchi bitim bo\u2018yicha ikkinchi tarafdan olgan mol-mulk, shuningdek ikkinchi tarafga topshirilgan narsa evaziga o\u2018ziga tegishli bo\u2018lgan mol-mulk davlat daromadiga o\u2018tkaziladi. Mol-mulkni asl holida davlat daromadiga o\u2018tkazish mumkin bo\u2018lmasa, uning qiymati pul bilan undirib olinadi. Bundan tashqari, jabrlanuvchiga ikkinchi taraf uning qilgan xarajatlarini, uning mol-mulki yo\u2018qotilishi yoki buzilishi natijasida yetkazilgan zararni to\u2018laydi.<\/span><\/p>\n

124-modda. Qalbaki va ko\u2018zbo\u2018yamachilik uchun tuzilgan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Yuridik oqibatlar tug\u2018dirish niyati bo\u2018lmagan holda, nomigagina tuzilgan bitim (qalbaki bitim) o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emasdir.<\/span><\/p>\n

Agar bitim boshqa bitimni niqoblash maqsadida tuzilgan bo\u2018lsa (ko\u2018zbo\u2018yamachilik bitimi), taraflar haqiqatda nazarda tutgan bitimga doir qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

125-modda. Yuridik shaxs huquqiy layoqatidan tashqariga chiqadigan bitimning haqiqiy emasligi<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs tomonidan uning ustav maqsadlariga zid holda tuzilgan yoki tegishli faoliyat bilan shug\u2018ullanishga litsenziyasi bo\u2018lmagan yuridik shaxs tomonidan tuzilgan bitim uning muassisi (ishtirokchisi) yoki vakolatli davlat organining da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

126-modda. Bitim tuzish vakolatlarini cheklash oqibatlari<\/span><\/p>\n

Agar shaxsning bitim tuzish vakolatlari shartnoma bilan yoki yuridik shaxs vakolatlari uning ta\u2019sis hujjatlari bilan ishonchnomada, qonunda belgilab qo\u2018yilganiga nisbatan yoinki bitim tuzilayotgan vaziyatdan aniq ko\u2018rinib turgan deb hisoblanishi mumkin bo\u2018lgan vakolatlariga nisbatan cheklab qo\u2018yilgan bo\u2018lsa va bitimni tuzish paytida bunday shaxs yoki organ ana shu cheklashlar doirasidan chiqib ketgan bo\u2018lsalar, bitimdagi ikkinchi taraf mazkur cheklashlarni bilgan yoki oldindan bilishi lozim bo\u2018lganligi isbotlangan hollardagina bitim cheklash belgilanishidan manfaatdor bo\u2018lgan shaxsning da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

127-modda. Bitimning haqiqiy emas deb hisoblanish payti<\/span><\/p>\n

Haqiqiy emas deb topilgan bitim u tuzilgan paytdan boshlab haqiqiy emas hisoblanadi. Bitimning mazmunidan uning faqat kelajak vaqt uchun bekor qilinishi mumkinligi anglashilsa, haqiqiy emas deb topilgan bitim kelajak vaqt uchun harakatdan to\u2018xtaydi.<\/span><\/p>\n

128-modda. Bitimning bir qismi haqiqiy emasligining oqibatlari<\/span><\/p>\n

Bitimning bir qismi haqiqiy sanalmasligi bitimga haqiqiy sanalmagan qism qo\u2018shilmasa ham u tuzilgan bo\u2018lar edi, deb taxmin qilish mumkin bo\u2018lsa, uning boshqa qismlarining haqiqiy sanalmasligiga sabab bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

10-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

VAKILLIK VA IShONChNOMA<\/span><\/strong><\/p>\n

129-modda. Vakillik<\/span><\/p>\n

Ishonchnomaga, qonunga, sud qaroriga yoki vakil qilingan davlat organining hujjatiga asoslangan vakolat bilan bir shaxs (vakil) tomonidan boshqa shaxs (vakolat beruvchi) nomidan tuzilgan bitim vakolat beruvchiga nisbatan fuqarolik huquq va majburiyatlarini bevosita vujudga keltiradi, o\u2018zgartiradi va bekor qiladi.<\/span><\/p>\n

O\u2018z xarakteriga ko\u2018ra faqat shaxsan tuzilishi mumkin bo\u2018lgan bitimni, shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa bitimlarni vakil orqali tuzishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Vakil o\u2018ziga vakolat bergan shaxs nomidan shaxsan o\u2018ziga nisbatan ham, u ayni bir vaqtda vakili bo\u2018lgan boshqa shaxsga nisbatan ham bitimlar tuzishi mumkin emas, tijorat vakilligi bo\u2018lgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

130-modda. Muomalaga layoqatli shaxslar nomidan vakillik qilish<\/span><\/p>\n

Muomalaga layoqatli shaxslar o\u2018zlari tanlagan vakillar orqali bitimlar tuzishlari mumkin, bitim o\u2018z xarakteriga ko\u2018ra faqat shaxsan tuzilishi mumkin bo\u2018lgan hollar, shuningdek qonunda ko\u2018rsatilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

131-modda. Muomalaga layoqatsiz shaxslar nomidan vakillik qilish<\/span><\/p>\n

Muomalaga layoqatsiz fuqarolar nomidan bitimlarni ularning ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va vasiylari tuzadilar.<\/span><\/p>\n

132-modda. Vakolatsiz vakillik<\/span><\/p>\n

Vakil qilinmagan shaxs tomonidan boshqa shaxs nomidan tuzilgan yoki vakolatlardan tashqari chiqib tuzilgan bitim vakolat bergan shaxs ushbu bitimni keyinchalik ma\u2019qullagan taqdirdagina uning uchun huquq va majburiyatlarni vujudga keltiradi, o\u2018zgartiradi va bekor qiladi. Bitim tuzishga vakolat bergan shaxs bitimning ijroga qabul qilinganligidan guvohlik beruvchi harakatlar qilgan holda ham bunday bitim ma\u2019qullangan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Bitim tuzishga vakolat bergan shaxs tomonidan bitimning keyinchalik ma\u2019qullanishi uni tuzilgan paytidan boshlab haqiqiy bitimga aylantiradi.<\/span><\/p>\n

133-modda. Tijorat vakilligi<\/span><\/p>\n

Tadbirkorlar shartnomalar tuzayotganida ular nomidan doimo va mustaqil suratda vakillik qiluvchi shaxs (tijorat vakili) vakilning vakolatlari ko\u2018rsatilgan yozma shartnoma asosida, bunday vakolatlar ko\u2018rsatilmagan taqdirda esa \u2014 ishonchnoma asosida ham ish olib boradi.<\/span><\/p>\n

Tijorat vakili o\u2018zining ishtirokida tuzilgan shartnomadagi turli taraflarning manfaatlarini faqat bu taraflarning roziligi bilan hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollardagina ayni bir vaqtda ifodalashi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar bilan tuzilgan bitimda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, tijorat vakili shartlashilgan haqni va topshiriqni bajarish vaqtida qilgan chiqimlarini teng ulushlarda to\u2018lashni shartnomadagi taraflardan talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Tijorat vakili o\u2018ziga berilgan topshiriqni bajarib bo\u2018lganidan keyin ham savdo bitimlari to\u2018g\u2018risida o\u2018ziga ma\u2019lum bo\u2018lgan ma\u2019lumotlarni sir saqlashi shart.<\/span><\/p>\n

Tadbirkorlik faoliyatining ayrim sohalaridagi tijorat vakilligining xususiyatlari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

134-modda. Ishonchnoma<\/span><\/p>\n

Bir shaxs (ishonch bildiruvchi) tomonidan ikkinchi shaxsga (ishonchli vakilga) uchinchi shaxslar oldida vakillik qilish uchun berilgan yozma vakolat ishonchnoma hisoblanadi. Ishonchli vakil o\u2018ziga ishonchnoma bilan berilgan vakolatlar doirasida ish olib boradi.<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs nomidan, shuningdek yuridik shaxsga ham ishonchnoma faqat yuridik shaxsning ustavida (nizomida) ko\u2018rsatilgan faoliyat maqsadlariga zid bo\u2018lmagan bitimlarni tuzish uchungina berilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

135-modda. Ishonchnomaning shakli<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma oddiy yozma shaklda yoki notarial shaklda rasmiylashtiriladi.<\/span><\/p>\n

Notarial shaklni talab qiluvchi bitimlarni tuzish yoxud yuridik shaxslarga nisbatan harakatlarni amalga oshirish uchun berilgan ishonchnoma notarial tasdiqlangan bo\u2018lishi kerak, ushbu Kodeksning 136, 137, 138-moddalarida nazarda tutilgan hollar va qonunchilik bilan ishonchnomaning o\u2018zgacha shakli belgilab qo\u2018yilgan boshqa hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

136-modda. Notarial tasdiqlangan ishonchnomalarga tenglashtirilgan ishonchnomalar<\/span><\/p>\n

Quyidagilar notarial tasdiqlangan ishonchnomalarga tenglashtiriladi:<\/span><\/p>\n

gospitallarda, sanatoriylarda va boshqa harbiy-davolash muassasalarida davolanayotgan harbiy xizmatchilarning hamda boshqa shaxslarning shu muassasalarning boshliqlari, ularning tibbiy qism bo\u2018yicha o\u2018rinbosarlari, katta va navbatchi shifokorlari tomonidan tasdiqlangan ishonchnomalari, avtomototransport vositalarini boshqarish va tasarruf etish haqidagi ishonchnomalar bundan mustasno;<\/span><\/p>\n

harbiy xizmatchilarning, harbiy qismlar, qo\u2018shilmalar, muassasalar hamda harbiy o\u2018quv yurtlari joylashgan, notarial idoralar va notarial harakatlarni amalga oshiruvchi boshqa organlar bo\u2018lmagan punktlarda esa \u2014 ishchi va xizmatchilarning, ular oilalarining va harbiy xizmatchilar oila a\u2019zolarining shu qism, qo\u2018shilma, muassasa va o\u2018quv yurtlarining komandirlari (boshliqlari) tomonidan tasdiqlangan ishonchnomalari, avtomototransport vositalarini boshqarish va tasarruf etish haqidagi ishonchnomalar bundan mustasno;<\/span><\/p>\n

ozodlikdan mahrum qilish joylarida bo\u2018lgan yoki qamoqda saqlanayotgan shaxslarning tegishli muassasalar boshliqlari tomonidan tasdiqlangan ishonchnomalari, avtomototransport vositalarini boshqarish va tasarruf etish haqidagi ishonchnomalar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

137-modda. Ishonchnomaning boshqa shakllari<\/span><\/p>\n

Xat-xabarlarni, shu jumladan pul va posilkalarni olishga, ish haqini hamda mehnat munosabatlari bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan boshqa to\u2018lovlarni olishga, mualliflar va ixtirochilarga to\u2018lanadigan haqlarni, pensiyalar, nafaqalar va stipendiyalarni, shuningdek bank muassasalaridan summalarni olish haqidagi ishonchnoma vakolat beruvchi ishlaydigan yoki o\u2018qiydigan tashkilot, u yashaydigan uyga xizmat ko\u2018rsatuvchi uy-joydan foydalanish tashkiloti, o\u2018zining yashash joyidagi fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organlari yoxud fuqaro davolanishda bo\u2018lgan davolash muassasasining ma\u2019muriyati tomonidan tasdiqlanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

138-modda. Yuridik shaxsning ishonchnomasi<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs nomidan beriladigan ishonchnoma rahbar tomonidan imzolanib, unga ushbu yuridik shaxsning muhri (muhr mavjud bo\u2018lgan taqdirda) bosiladi.<\/span><\/p>\n

Davlat mulkiga asoslangan yuridik shaxs nomidan pul va boshqa mulkiy boyliklarni olish yoki topshirish uchun beriladigan ishonchnoma shu yuridik shaxsning bosh (katta) buxgalteri tomonidan ham imzolanishi kerak. Bankda operatsiyalarni amalga oshirishga ishonchnoma berish tartibi va uning shakli qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

139-modda. Ishonchnomaning muddati<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma ko\u2018pi bilan uch yil muddatga berilishi mumkin. Agar ishonchnomada muddat ko\u2018rsatilgan bo\u2018lmasa, u berilgan kundan boshlab bir yil mobaynida o\u2018z kuchini saqlaydi.<\/span><\/p>\n

Berilgan kuni ko\u2018rsatilmagan ishonchnoma haqiqiy emas.<\/span><\/p>\n

Notarius tomonidan tasdiqlanib, O\u2018zbekiston Respublikasidan tashqarida harakatlarni amalga oshirishga mo\u2018ljallangan, amal qilish muddati ko\u2018rsatilmagan ishonchnoma uni bergan shaxs tomonidan bekor qilingunicha o\u2018z kuchini saqlaydi.<\/span><\/p>\n

140-modda. Ishonchnoma bo\u2018yicha vakolatlarni boshqa shaxsga berish (boshqa shaxsga o\u2018tkazish)<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma berilgan shaxs o\u2018z vakolatidagi harakatlarni shaxsan amalga oshirishi shart. Basharti, unga ishonchnoma bilan vakolat berilgan bo\u2018lsa yoki uni ishonchnoma bergan shaxsning manfaatlarini himoya qilishga sharoit majbur qilsa, u harakatlarni amalga oshirishni boshqa shaxsga o\u2018tkazishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Vakolatlarning boshqa shaxsga berilishiga asos bo\u2018lgan ishonchnoma notarial tasdiqlangan bo\u2018lishi kerak, ushbu Kodeksning 136, 137, 138-moddalarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Boshqa shaxsga o\u2018tkazish bo\u2018yicha berilgan ishonchnomaning amal qilish muddati uning berilishiga asos bo\u2018lgan asosiy ishonchnomaning amal qilish muddatidan oshib ketishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Vakolatlarini boshqaga bergan shaxs ishonchnoma bergan shaxsga buni ma\u2019lum qilishi hamda mazkur shaxs va uning yashash joyi to\u2018g\u2018risidagi zarur ma\u2019lumotlarni xabar qilishi kerak. Mazkur burchlar bajarilmasa, o\u2018z vakolatlarini boshqaga bergan shaxs undan vakolat olgan shaxsning harakatlari uchun xuddi o\u2018zining harakatlari kabi javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

141-modda. Ishonchnomaning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Ishonchnomaning amal qilishi quyidagi hollarda bekor bo\u2018ladi:<\/span><\/p>\n

1) ishonchnoma muddatining tamom bo\u2018lishi;<\/span><\/p>\n

2) ishonchnoma bergan shaxsning uni bekor qilishi;<\/span><\/p>\n

3) ishonchnoma berilgan shaxsning bosh tortishi;<\/span><\/p>\n

4) nomidan ishonchnoma berilgan yuridik shaxs faoliyatining to\u2018xtatilishi;<\/span><\/p>\n

5) nomiga ishonchnoma berilgan yuridik shaxs faoliyatining to\u2018xtatilishi;<\/span><\/p>\n

6) ishonchnoma bergan fuqaroning muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan yoki bedarak yo\u2018qolgan deb hisoblanishi, yoxud uning vafot etishi;<\/span><\/p>\n

7) ishonchnoma olgan fuqaroning muomalaga layoqatsiz, muomalaga layoqati cheklangan yoki bedarak yo\u2018qolgan deb hisoblanishi, yoxud uning vafot etishi.<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma bergan shaxs istagan vaqtda ishonchnomani bekor qilishi, ishonchnoma berilgan shaxs esa \u2014 undan voz kechishi mumkin. Bu huquqdan voz kechish haqidagi bitim haqiqiy emas.<\/span><\/p>\n

Ishonchnomaning amal qilishi bekor bo\u2018lishi bilan uni boshqa shaxsga o\u2018tkazish ham o\u2018z kuchini yo\u2018qotadi.<\/span><\/p>\n

142-modda. Ishonchnomaning bekor bo\u2018lganligi haqida shaxslarga xabar berish<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma bergan shaxs uning bekor bo\u2018lganligi haqida ishonchnoma olgan shaxsni, shuningdek ishonchnoma qaratilgan o\u2018ziga ma\u2019lum uchinchi shaxslarni ham xabardor qilishi shart. Ishonchnoma ushbu Kodeks 141-moddasi birinchi qismining 4-7-bandlarida nazarda tutilgan asoslar bo\u2018yicha bekor qilingan hollarda ishonchnoma bergan shaxsning huquqiy vorislari zimmasiga ham shunday vazifa yuklatiladi.<\/span><\/p>\n

143-modda. Ishonchnoma olgan shaxsning ishonchnoma bekor bo\u2018lganidan keyin qilgan harakatlari<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma olgan shaxsning ishonchnoma bekor bo\u2018lganligini bilguncha yoki bilishi lozim bo\u2018lgunicha qilgan harakatlari ishonchnoma bergan shaxs yoki uning huquqiy vorislari uchun uchinchi shaxslarga nisbatan o\u2018z kuchini saqlab qoladi.<\/span><\/p>\n

Ishonchnoma olgan shaxsning ishonchnoma bekor bo\u2018lganligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lganidan keyin qilgan harakatlari ishonchnoma bergan shaxs uchun huquq va majburiyatlarni vujudga keltirmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar uchinchi shaxs ishonchnomaning amal qilishi bekor bo\u2018lganligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan bo\u2018lsa, ushbu moddaning qoidalari qo\u2018llanilmaydi.<\/span><\/p>\n

144-modda. Ishonchnomani qaytarish majburiyati<\/span><\/p>\n

Ishonchnomaning amal qilishi bekor bo\u2018lganidan keyin ishonchnoma olgan shaxs yoki uning merosxo\u2018rlari (huquqiy vorislari) darhol ishonchnomani qaytarib berishlari shart.<\/span><\/p>\n

5-KICHIK BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

MUDDATLAR.<\/span> DA\u2019VO MUDDATI<\/span><\/strong><\/p>\n

11-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MUDDATLARNI HISOBLASh<\/span><\/strong><\/p>\n

145-modda. Muddat belgilash<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda yoki bitimda belgilangan, shuningdek sud tomonidan tayinlanadigan muddat kalendar sana bilan yoxud yillar, oylar, haftalar, kunlar yoki soatlar bilan o\u2018lchanadigan vaqt davrining o\u2018tishi bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Muddat muqarrar yuz berishi kerak bo\u2018lgan voqeani ko\u2018rsatish bilan ham belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

146-modda. Vaqt davri bilan belgilangan muddatning boshlanishi<\/span><\/p>\n

Vaqt davri bilan belgilangan muddat kalendar sanadan keyingi yoki uning boshlanish kuni deb belgilangan voqea yuz berganidan keyingi kundan o\u2018ta boshlaydi.<\/span><\/p>\n

147-modda. Vaqt davri bilan belgilangan muddatning tamom bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Yillar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi yilidagi tegishli oy va kunda tamom bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Yarim yil deb belgilangan muddatga nisbatan oylar bilan hisoblanadigan muddatlar uchun belgilangan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Yil choraklari bilan hisoblanadigan muddatga nisbatan oylar bilan hisoblanadigan muddatlar uchun belgilangan qoidalar qo\u2018llaniladi. Bunda yil choragi uch oyga teng deb hisoblanadi, yil choraklarining hisobi esa \u2014 yil boshidan yuritiladi.<\/span><\/p>\n

Oylar bilan hisoblanadigan muddat shu muddatning oxirgi oyidagi tegishli kunda tugaydi.<\/span><\/p>\n

Yarim oy deb belgilangan muddatga kunlar bilan hisoblanadigan muddat deb qaraladi va u o\u2018n besh kunga teng bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Agar oylar bilan hisoblanadigan muddatning tamom bo\u2018lishi tegishli raqam bo\u2018lmagan oyga to\u2018g\u2018ri kelsa, u holda muddat shu oyning oxirgi kunida tugaydi.<\/span><\/p>\n

Haftalar bilan o\u2018lchanadigan muddat shu muddatning oxirgi haftasidagi tegishli kunda tugaydi.<\/span><\/p>\n

148-modda. Muddatning oxirgi kunida harakatni amalga oshirish tartibi<\/span><\/p>\n

Agar muddat biron-bir harakatni amalga oshirish uchun tayinlangan bo\u2018lsa, bu harakat muddatning oxirgi kunidagi soat yigirma to\u2018rtga qadar bajarilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar, bu harakat tashkilotda amalga oshirilishi kerak bo\u2018lsa, u holda muddat belgilangan qoidalarga muvofiq ushbu tashkilotda tegishli operatsiyalar to\u2018xtatiladigan soatda tamom bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Muddatning oxirgi kunida soat yigirma to\u2018rtga qadar aloqa tashkilotiga topshirilgan yoki boshqa aloqa vositalari bilan yuborilgan barcha yozma bayonotlar va xabarlar, pul o\u2018tkazmalari muddatida qilingan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

12-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

DA\u2019VO MUDDATI<\/span><\/strong><\/p>\n

149-modda. Da\u2019vo muddati tushunchasi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddati \u2014 shaxs o\u2018zining buzilgan huquqini da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atish yo\u2018li bilan himoya qilishi mumkin bo\u2018lgan muddatdir.<\/span><\/p>\n

150-modda. Umumiy da\u2019vo muddati<\/span><\/p>\n

Umumiy da\u2019vo muddati \u2014 uch yil.<\/span><\/p>\n

151-modda. Maxsus da\u2019vo muddatlari<\/span><\/p>\n

Ayrim turdagi talablar uchun qonunchilikda umumiy da\u2019vo muddatiga qaraganda qisqartirilgan yoki uzaytirilgan maxsus da\u2019vo muddatlari belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, ushbu Kodeks 152-162-moddalarining qoidalari maxsus da\u2019vo muddatlariga ham joriy qilinadi.<\/span><\/p>\n

152-modda. Da\u2019vo muddatlarini o\u2018zgartirish to\u2018g\u2018risidagi bitimning haqiqiy sanalmasligi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddatlari va ularni hisoblash tartibi taraflarning kelishuvi bilan o\u2018zgartirilishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddatlari o\u2018tishini to\u2018xtatish va uning uzilish asoslari ushbu Kodeks bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

153-modda. Da\u2019vo muddatini qo\u2018llash<\/span><\/p>\n

Buzilgan huquqni himoya qilish talabi da\u2019vo muddatining o\u2018tganligidan qat\u2019i nazar, sudda ko\u2018rib chiqish uchun qabul qilinadi.<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqargunicha bergan arizasiga muvofiq qo\u2018llanadi.<\/span><\/p>\n

Qo\u2018llanish to\u2018g\u2018risida nizodagi taraf bayon qilgan da\u2019vo muddatining o\u2018tishi sudning da\u2019voni rad etish haqida qaror chiqarishi uchun asos bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

154-modda. Da\u2019vo muddatining o\u2018ta boshlashi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddati shaxs o\u2018zining huquqi buzilganligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan kundan o\u2018ta boshlaydi. Bu qoidadan istisnolar ushbu Kodeks va boshqa qonunlar bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Muayyan ijro muddatiga ega bo\u2018lgan majburiyatlar bo\u2018yicha da\u2019vo muddati ijro muddati tamom bo\u2018lganidan keyin o\u2018ta boshlaydi.<\/span><\/p>\n

Ijro etish muddati belgilanmagan yoki talab qilish payti ijro etish muddati bilan belgilangan majburiyatlar bo\u2018yicha da\u2019vo muddati kreditorda majburiyatni bajarish to\u2018g\u2018risida talab qo\u2018yish huquqi paydo bo\u2018lgan vaqtdan o\u2018ta boshlaydi, bordi-yu, qarzdorga bunday talabni bajarish uchun imtiyozli muddat berilsa, da\u2019vo muddati imtiyozli muddat tamom bo\u2018lganidan keyin hisoblana boshlaydi.<\/span><\/p>\n

Regress majburiyatlar bo\u2018yicha da\u2019vo muddati asosiy majburiyat bajarilgan paytdan o\u2018ta boshlaydi.<\/span><\/p>\n

155-modda. Majburiyatdagi shaxslar almashinganida da\u2019vo muddati<\/span><\/p>\n

Majburiyatdagi shaxslarning almashinishi da\u2019vo muddati va uni hisoblash tartibining o\u2018zgarishiga olib kelmaydi.<\/span><\/p>\n

156-modda. Da\u2019vo muddati o\u2018tishining to\u2018xtatilishi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddatining o\u2018tishi quyidagi hollarda to\u2018xtatiladi:<\/span><\/p>\n

1) agar da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilishi uchun muayyan sharoitlarda oldini olib bo\u2018lmaydigan favqulodda hodisa (yengib bo\u2018lmas kuch) to\u2018sqinlik qilgan bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

2) O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumati majburiyatlarni bajarishni kechiktirganligi (moratoriy) tufayli;<\/span><\/p>\n

3) agar da\u2019vogar yoki javobgar harbiy holatga o\u2018tkazilgan Qurolli Kuchlar, chegara qo\u2018shinlari va ichki qo\u2018shinlar tarkibida bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

4) agar muomalaga layoqatsiz shaxsning qonuniy vakillari bo\u2018lmasa;<\/span><\/p>\n

Oldingi tahrirga qarang.<\/span><\/p>\n

5) tegishli munosabatni tartibga soluvchi qonunchilik hujjatining amal qilishi to\u2018xtatilgan bo\u2018lsa.<\/span><\/p>\n

6) mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish to\u2018g\u2018risida kelishuv tuzilgan taqdirda.<\/span><\/p>\n

Agar ushbu moddada ko\u2018rsatilgan holatlar da\u2019vo muddatining oxirgi olti oyida, bu muddat olti oydan kam bo\u2018lsa, da\u2019vo muddatida vujudga kelgan yoki davom etib turgan bo\u2018lsa, da\u2019vo muddatining o\u2018tishi to\u2018xtatiladi.<\/span><\/p>\n

Muddatning to\u2018xtatib turilishiga asos bo\u2018lgan holat barham topgan kundan boshlab da\u2019vo muddatining o\u2018tishi davom etadi, bunda muddatning qolgan qismi olti oygacha, da\u2019vo muddati olti oydan kam bo\u2018lsa, da\u2019vo muddatiga qadar uzaytiriladi.<\/span><\/p>\n

157-modda. Da\u2019vo muddati o\u2018tishining uzilishi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddatining o\u2018tishi belgilangan tartibda da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilishi bilan, shuningdek majbur shaxs qarzni tan olganligini ko\u2018rsatuvchi harakatlarni qilishi bilan uziladi.<\/span><\/p>\n

Uzilishdan keyin da\u2019vo muddatining o\u2018tishi yangidan boshlanadi, uzilishgacha o\u2018tgan vaqt esa \u2014 yangi muddatga qo\u2018shilmaydi.<\/span><\/p>\n

158-modda. Da\u2019vo ko\u2018rilmasdan qoldirilgan taqdirda da\u2019vo muddatining o\u2018tishi<\/span><\/p>\n

Agar da\u2019vo sud tomonidan ko\u2018rilmasdan qoldirilgan bo\u2018lsa, da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilganga qadar o\u2018ta boshlagan da\u2019vo muddati umumiy tartibda davom etadi.<\/span><\/p>\n

Agar jinoyat ishi bo\u2018yicha qo\u2018zg\u2018atilgan da\u2019vo sud tomonidan ko\u2018rilmasdan qoldirilgan bo\u2018lsa, da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgunga qadar o\u2018ta boshlagan da\u2019vo muddati da\u2019voni ko\u2018rmasdan qoldirgan hukm qonuniy kuchga kirgunicha to\u2018xtatib turiladi, da\u2019vo muddati to\u2018xtatib turilgan vaqt da\u2019vo muddatiga qo\u2018shilmaydi. Bunda muddatning qolgan qismi olti oydan kam bo\u2018lsa, u olti oygacha uzaytiriladi.<\/span><\/p>\n

159-modda. Da\u2019vo muddatini tiklash<\/span><\/p>\n

Basharti, sud da\u2019vo muddatining o\u2018tkazib yuborilganligi sababini uzrli deb topsa, buzilgan huquq himoya qilinishi kerak. Da\u2019vo muddatini o\u2018tkazib yuborish sabablari da\u2019vo muddatining oxirgi olti oyida, bu muddat olti oyga teng yoki olti oydan kam bo\u2018lsa, da\u2019vo muddatida yuz bergan bo\u2018lsa, ular uzrli deb hisoblanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

160-modda. Maxsus da\u2019vo muddatining to\u2018xtatilishi, uzilishi va tiklanishi<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddatining to\u2018xtatilishi, uzilishi va tiklanishi haqidagi qoidalar (ushbu Kodeksning 156, 157 va 159-moddalari), agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, maxsus da\u2019vo muddatiga nisbatan ham qo\u2018llanadi.<\/span><\/p>\n

161-modda. Da\u2019vo muddati o\u2018tganidan keyin majburiyatni bajarish<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddati o\u2018tganidan keyin majburiyatini bajargan shaxs ijro etish paytida da\u2019vo muddatining o\u2018tib ketganligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lganligidan qat\u2019i nazar, bajargan narsasini qaytarishni talab qilishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

162-modda. Qo\u2018shimcha talablarga nisbatan da\u2019vo muddatini qo\u2018llash<\/span><\/p>\n

Asosiy talab bo\u2018yicha da\u2019vo muddati o\u2018tishi bilan qo\u2018shimcha talablar (neustoyka, garov, kafolat va shu kabilar) bo\u2018yicha da\u2019vo muddati ham o\u2018tgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

163-modda. Da\u2019vo muddati joriy qilinmaydigan talablar<\/span><\/p>\n

Da\u2019vo muddati quyidagilarga joriy qilinmaydi:<\/span><\/p>\n

shaxsiy nomulkiy huquqlarni va boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish haqidagi talablarga, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno;<\/span><\/p>\n

omonatchilarning o\u2018z omonatlarini berish to\u2018g\u2018risida bankka qo\u2018yadigan talablariga;<\/span><\/p>\n

fuqaroning hayotiga yoki sog\u2018lig\u2018iga yetkazilgan zararni to\u2018lash haqidagi talablarga. Da\u2019vo muddati o\u2018tganidan keyin qo\u2018zg\u2018atilgan talablar da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilishidan oldingi ko\u2018pi bilan uch yil bo\u2018yicha qondiriladi;<\/span><\/p>\n

jinoyat tufayli yetkazilgan zararni to\u2018lash haqidagi talablarga;<\/span><\/p>\n

mulkdorning yoki boshqa egalik qiluvchining o\u2018z huquqini har qanday buzishlarni, garchi bu buzishlar egalik qilishdan mahrum etish bilan bog\u2018liq bo\u2018lmasa ham (ushbu Kodeksning 231-moddasi), bartaraf etish haqidagi talablariga;<\/span><\/p>\n

mamlakat mustaqilligi e\u2019lon qilinishidan oldin uning chegaralaridan tashqariga olib chiqib ketilgan tarixiy, madaniy va ilmiy-badiiy qiymatga ega bo\u2018lgan mol-mulkni hamda boshqa qimmatbaho obyektlarni qaytarib berish haqidagi talablarga;<\/span><\/p>\n

qonunda belgilangan hollarda boshqa talablarga.<\/span><\/p>\n

II BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

MULK HUQUQI VA BOShQA AShYoVIY HUQUQLAR<\/span><\/strong><\/p>\n

13-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

UMUMIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

164-modda. Mulk huquqi tushunchasi<\/span><\/p>\n

Mulk huquqi shaxsning o\u2018ziga qarashli mol-mulkka o\u2018z xohishi bilan va o\u2018z manfaatlarini ko\u2018zlab egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek o\u2018zining mulk huquqini, kim tomonidan bo\u2018lmasin, har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iboratdir. Mulk huquqi muddatsizdir.<\/span><\/p>\n

165-modda. Mulkdor bo\u2018lmagan shaxslarning ashyoviy huquqlarining mazmuni<\/span><\/p>\n

Mulk huquqi bilan bir qatorda xususan quyidagilar ashyoviy huquqlar hisoblanadi:<\/span><\/p>\n

xo\u2018jalik yuritish huquqi va operativ boshqarish huquqi;<\/span><\/p>\n

meros qilib qoldiriladigan yer uchastkasiga umrbod egalik qilish huquqi;<\/span><\/p>\n

yer uchastkasiga doimiy egalik qilish va undan foydalanish huquqi;<\/span><\/p>\n

servitutlar.<\/span><\/p>\n

Mol-mulkka egalik qilish huquqining boshqa shaxsga o\u2018tishi, agar qonunchilikda o\u2018zga tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, bu mol-mulkka nisbatan o\u2018zga ashyoviy huquqlarning bekor bo\u2018lishi uchun asos bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Mulkdor bo\u2018lmagan shaxsning ashyoviy huquqlarining buzilishi ushbu Kodeksning 232-moddasida nazarda tutilgan tartibda himoya qilinadi.<\/span><\/p>\n

166-modda. Mulkning daxlsizligi<\/span><\/p>\n

Mulk daxlsizdir va qonun bilan qo\u2018riqlanadi.<\/span><\/p>\n

Mulkning daxlsizligi mulkdorga qarshi turgan barcha subyektlarning mulk huquqini buzishdan o\u2018zlarini saqlashlaridan iboratdir.<\/span><\/p>\n

Mulkdorning mol-mulkini olib qo\u2018yishga, shuningdek uning huquqlarini cheklashga faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

167-modda. Mulk shakllari<\/span><\/p>\n

O\u2018zbekiston Respublikasida mulk xususiy mulk va ommaviy mulk shakllarida bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

168-modda. Mulk huquqining subyektlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat mulk huquqining subyektlaridir.<\/span><\/p>\n

Mol-mulk mulk huquqi asosida bir shaxsga yoki ikki va undan ortiq shaxslarga qarashli bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Mol-mulk fuqaro, yuridik shaxs yoki davlatning mulki bo\u2018lishiga qarab mulk huquqini, mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish hamda uni tasarruf etish huquqini vujudga keltirish va bekor qilish xususiyatlari qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

169-modda. Mulk huquqining obyektlari<\/span><\/p>\n

Yer, yer osti boyliklari, suvlar, havo bo\u2018shlig\u2018i, o\u2018simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar, korxonalar, ashyolar, shu jumladan binolar, kvartiralar, inshootlar, asbob-uskunalar, xomashyo va mahsulot, pul, qimmatli qog\u2018ozlar va boshqa mol-mulk, shuningdek intellektual mulk obyektlari mulk bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

170-modda. Yerga va boshqa tabiiy resurslarga bo\u2018lgan mulk huquqi va o\u2018zga ashyoviy huquqlar<\/span><\/p>\n

Yerga va boshqa tabiiy resurslarga bo\u2018lgan mulk huquqi va o\u2018zga ashyoviy huquqlar ushbu Kodeks hamda boshqa qonunlar bilan tartibga solinadi.<\/span><\/p>\n

171-modda. Uy-joyga bo\u2018lgan mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlarni amalga oshirish xususiyatlari<\/span><\/p>\n

Uy-joyga bo\u2018lgan mulk huquqini amalga oshirish xususiyatlari va boshqa ashyoviy huquqlar qonunchilik bilan tartibga solinadi.<\/span><\/p>\n

172-modda. Mulk huquqini amalga oshirish shartlari<\/span><\/p>\n

Mulkdorning o\u2018z huquqlarini amalga oshirishi boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart.<\/span><\/p>\n

Qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda, shartlarda va doirada mulkdor boshqa shaxslar uning mol-mulkidan cheklangan tarzda foydalanishiga yo\u2018l qo\u2018yishga majbur.<\/span><\/p>\n

Mulkdor o\u2018zining ustunlik mavqeyini suiiste\u2019mol qilishga, boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlarini kamsitadigan o\u2018zga harakatlarni qilishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Mulkdor o\u2018z huquqini amalga oshirganida fuqarolarning sog\u2018lig\u2018iga va atrof muhitga zarar yetkazishining oldini olish choralarini ko\u2018rishga majbur.<\/span><\/p>\n

173-modda. O\u2018zganing yer uchastkasidan cheklangan tarzda foydalanish (servitut) huquqi<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mulk (yer uchastkasi, boshqa ko\u2018chmas mulk) egasi qo\u2018shni yer uchastkasining egasidan, zarur hollarda esa \u2014 boshqa yer uchastkasining egasidan ham o\u2018zganing yer uchastkasidan cheklangan tarzda foydalanish (servitut) huquqini berishni talab qilishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

O\u2018zganing yer uchastkasidan piyoda va transportda o\u2018ta olishni ta\u2019minlash, elektr uzatgich, aloqa va quvur liniyalarini o\u2018tkazish va ulardan foydalanish, suv bilan ta\u2019minlash uchun, shuningdek ko\u2018chmas mulk egasining ehtiyojlarini servitut belgilamay turib ta\u2019minlanishi mumkin bo\u2018lmagan boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun servitut belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Yer uchastkasida servitut belgilanishi yer uchastkasi egasining ushbu uchastkaga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqlaridan mahrum etmaydi.<\/span><\/p>\n

Servitut belgilashni talab qilayotgan shaxs bilan o\u2018zga yer uchastkasining egasi o\u2018rtasidagi bitimga muvofiq servitut belgilanadi va u ko\u2018chmas mulkka bo\u2018lgan huquqlarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish uchun belgilangan tartibda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi lozim. Servitutni belgilash xususida kelisha olinmasa yoki uning shartlarida murosaga kelinmasa, bahs servitut belgilashni talab qilayotgan shaxsning da\u2019vosi bo\u2018yicha sud tomonidan hal etiladi. Jamoat ehtiyojlari uchun zarur bo\u2018lgan hollarda servitut qonunga muvofiq tegishli davlat organi tomonidan belgilanishi mumkin (ommaviy servitut).<\/span><\/p>\n

Uchastka meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi bilan berilgan yoki doimiy egalik qilish va foydalanish huquqi bilan berilgan shaxsning manfaatlari va talabi bo\u2018yicha ham ushbu moddaning birinchi, ikkinchi, uchinchi va to\u2018rtinchi qismlarida nazarda tutilgan shartlarda va tartibda servitut belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

173<\/span>1<\/sup><\/span>-modda. Yer uchastkasiga bo\u2018lgan huquq boshqa shaxsga o\u2018tkazilganda servitutning saqlanishi<\/span><\/p>\n

Agar ushbu Kodeksda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, servitut belgilangan yer uchastkasiga bo\u2018lgan huquqlar boshqa shaxsga o\u2018tgan taqdirda ham servitut saqlanib qoladi.<\/span><\/p>\n

Servitut oldi-sotdi, hadya, garov yoki ijaraning mustaqil predmeti bo\u2018lishi mumkin emas, shuningdek uni servitut belgilangan ko\u2018chmas mulkning huquq egasi bo\u2018lmagan boshqa shaxslarga berish taqiqlanadi.<\/span><\/p>\n

173<\/span>2<\/sup><\/span>-modda. Servitut shartlari<\/span><\/p>\n

Servitut ushbu Kodeksning 173-moddasida nazarda tutilgan asoslar amal qilishini yo\u2018qotmagunga qadar amal qiladi.<\/span><\/p>\n

Servitut belgilanganda servitut belgilanayotgan yer uchastkasining maydoni, ushbu yer uchastkasida muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari obyektlarini qurish, ulardan foydalanish, ularni ko\u2018zdan kechirish va ta\u2019mirlash shartlari, yer fondi toifasidan qat\u2019i nazar, yer egasiga, yerdan foydalanuvchiga, yer uchastkasining ijarachisiga va (yoki) mulkdoriga yetkazilgan zararning o\u2018rnini qoplash tartibi, servitut belgilanayotgan yer uchastkasining joriy holati, yer uchastkasini undan belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish zarurligi, servitut uchun haq to\u2018lash tartibi, shuningdek servitut belgilangan yer uchastkasidan foydalanishdagi cheklovlar ko\u2018rsatilishi shart.<\/span><\/p>\n

Servitut belgilanganda qonunga muvofiq boshqa shartlar ham ko\u2018rsatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

173<\/span>3<\/sup><\/span>-modda. Servitut uchun haq to\u2018lash<\/span><\/p>\n

Servitut belgilangan yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalarining ijarachilari va mulkdorlari servitut kimning manfaatlarini ko\u2018zlab belgilangan bo\u2018lsa, o\u2018sha shaxsdan ushbu yer uchastkalaridan foydalanganlik uchun mutanosib haq talab qilishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

Yer uchastkasining servitut belgilangan qismi uchun yer solig\u2018i (ijara haqi) yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalarining ijarachilari va mulkdorlari tomonidan to\u2018lanadi, bunda servitut uchun to\u2018lanadigan (bir martalik yoki doimiy) haq miqdori servitut amal qiladigan davr uchun belgilangan yer solig\u2018i (ijara haqi) summasidan kam bo\u2018lishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Servitut uchun haq to\u2018lashga oid boshqa shartlar, shuningdek servitut to\u2018lovsiz (tekin) amalga oshiriladigan holatlar qonunda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

173<\/span>4<\/sup><\/span>-modda. Servitut belgilangan yer uchastkasida muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari obyektlarini saqlash<\/span><\/p>\n

Agar servitutni amalga oshirish uchun servitut belgilangan yer uchastkasida muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari mavjud bo\u2018lishi talab etilsa, yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, mazkur yer uchastkasining ijarachilari va mulkdorlari bunday muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini saqlash va ulardan foydalanish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishi kerakligi belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalarining ijarachilari va mulkdorlari muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlaridan birgalikda foydalanish huquqiga ega bo\u2018lsa, servitut kimning manfaatlarini ko\u2018zlab belgilangan bo\u2018lsa, o\u2018sha shaxs muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini, ulardan foydalanish imkoniyatini ta\u2019minlagan holda saqlashi kerak.<\/span><\/p>\n

173<\/span>5<\/sup><\/span>-modda. Servitut belgilangan yer uchastkasini bo\u2018lish<\/span><\/p>\n

Agar servitut belgilangan yer uchastkasini bo\u2018lish servitutdan foydalanishga to\u2018sqinlik qilmasa, servitut yer uchastkasining bo\u2018lingan qismlariga nisbatan ham saqlanib qoladi. Bunda yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, bo\u2018lingan yer uchastkasining ijarachilari va mulkdorlari servitut shartlari qayta ko\u2018rib chiqilishini talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar servitut bo\u2018lingan yer uchastkasining faqat bitta qismiga belgilansa, u qolgan yer uchastkalariga nisbatan bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

173<\/span>6<\/sup><\/span>-modda. Servitutni o\u2018zgartirish va bekor qilish<\/span><\/p>\n

Servitut to\u2018g\u2018risidagi shartnomaga o\u2018zgartirishlar kiritishda va uni bekor qilishda ushbu Kodeksning shartnomalarni o\u2018zgartirish va bekor qilishga doir qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Ommaviy servitutni o\u2018zgartirish va bekor qilish qonunda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Servitutni o\u2018zgartirish va bekor qilish ko\u2018chmas mulkka bo\u2018lgan huquqlarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish uchun belgilangan tartibda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi lozim.<\/span><\/p>\n

173<\/span>7<\/sup><\/span>-modda. Binolar, inshootlar va boshqa ko\u2018chmas mulkka servitut belgilash<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, yer uchastkasidan foydalanishdan tashqari, cheklangan tarzda foydalanish zarur bo\u2018lgan binolar, inshootlar va boshqa ko\u2018chmas mulkka ham ushbu Kodeksda nazarda tutilgan tartibda hamda shartlarda servitut belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

174-modda. Mol-mulkni saqlash vazifasi<\/span><\/p>\n

O\u2018ziga qarashli mol-mulkni saqlash, agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, mulkdor zimmasidadir.<\/span><\/p>\n

175-modda. Mol-mulkning tasodifan nobud bo\u2018lish yoki buzilish xavfi<\/span><\/p>\n

Mol-mulkning tasodifan nobud bo\u2018lish yoki buzilish xavfi, agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, mulk egasining zimmasidadir.<\/span><\/p>\n

14-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

XO\u2018JALIK YURITISh HUQUQI. OPERATIV BOShQARISh HUQUQI<\/span><\/strong><\/p>\n

176-modda. Xo\u2018jalik yuritish huquqi<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritish huquqi asosida ixtiyorida mol-mulk bo\u2018lgan unitar korxona bu mol-mulkka ushbu Kodeksda belgilanadigan doirada egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi.<\/span><\/p>\n

177-modda. Xo\u2018jalik yuritishida bo\u2018lgan mol-mulkka nisbatan mulkdorning huquqlari<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritishida bo\u2018lgan mol-mulkning egasi qonunga muvofiq korxona tashkil etish, uning faoliyat sohasini va maqsadlarini aniqlash, uni qayta tashkil etish va tugatish masalasini hal qiladi, korxona direktorini (rahbarini) tayinlaydi, korxonaga qarashli mol-mulkdan belgilangan maqsadlarda foydalanilishi va uning saqlanishini nazorat qiladi.<\/span><\/p>\n

Mulkdor korxonaning xo\u2018jalik yuritishida bo\u2018lgan mol-mulkni ishlatishdan kelgan foydaning bir qismini olish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Unitar korxona xo\u2018jalik yuritish huquqi asosida o\u2018ziga qarashli bo\u2018lgan ko\u2018chmas mulkni mulkdorning roziligisiz sotishga, ijaraga berishga, garovga qo\u2018yishga, xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlarining ustav fondiga hissa sifatida topshirishga yoki bu mol-mulkni boshqacha usulda tasarruf etishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Korxonaga qarashli boshqa mol-mulkni u mustaqil tasarruf etadi.<\/span><\/p>\n

178-modda. Operativ boshqarish huquqi<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi, shuningdek muassasasi o\u2018zlariga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkka nisbatan qonunda belgilab qo\u2018yilgan doirada, o\u2018z faoliyatining maqsadlariga, mulkdorning topshiriqlariga hamda mol-mulkning vazifasiga muvofiq holda egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqlarini amalga oshiradilar.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi yoki muassasasiga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkning egasi ortiqcha, foydalanilmayotgan yoki noo\u2018rin foydalanilayotgan mol-mulkni olib qo\u2018yish hamda uni o\u2018zi xohlagan tarzda tasarruf etishga haqli.<\/span><\/p>\n

179-modda. Davlat korxonasining mol-mulkini tasarruf etish<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi o\u2018ziga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkni uning mulkdorining roziligi bilangina boshqa shaxsga berishga yoki uni boshqacha usulda tasarruf etishga haqli.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasi o\u2018zi ishlab chiqaradigan mahsulotni, agar qonunchilikda o\u2018zgacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, o\u2018zi mustaqil tasarruf etadi.<\/span><\/p>\n

Davlat korxonasining daromadlarini taqsimlash tartibi uning mulkdori tomonidan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

180-modda. Muassasa mol-mulkini tasarruf etish<\/span><\/p>\n

Muassasa o\u2018ziga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkni va smeta bo\u2018yicha unga ajratilgan mablag\u2018larga sotib olingan mol-mulkni boshqa shaxsga berishga yoki o\u2018zgacha usul bilan tasarruf etishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Agar ta\u2019sis hujjatlariga muvofiq muassasaga daromad keltiradigan faoliyat bilan shug\u2018ullanish huquqi berilgan bo\u2018lsa, bunday faoliyatdan olingan daromad va bu daromad hisobidan sotib olingan mol-mulk muassasaning mustaqil tasarrufiga o\u2018tadi va alohida balansda hisobga olinadi.<\/span><\/p>\n

181-modda. Xo\u2018jalik yuritish va operativ boshqarish huquqlarining vujudga kelishi va bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Mulkdorning qarori bilan unitar korxonaga yoki muassasaga biriktirib qo\u2018yilgan mol-mulkni xo\u2018jalik usulida yuritish huquqi yoki operativ boshqarish huquqi ushbu korxona yoki muassasada <\/span>unga mol-mulk topshirilgan paytdan boshlab vujudga keladi, basharti qonunchilikda yoki mulkdorning qarori bilan boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

Xo\u2018jalik yuritishida yoki operativ boshqarishida bo\u2018lgan mol-mulkdan foydalanishdan olingan hosil, mahsulot va daromadlar, shuningdek unitar korxona yoki muassasa shartnoma bo\u2018yicha yoxud boshqa asoslarda vujudga kelgan mol-mulk ham ushbu Kodeksda, boshqa qonunchilikda mulk huquqining vujudga kelishi uchun belgilab qo\u2018yilgan tartibda korxona yoki muassasaning xo\u2018jalik yuritishiga yoki operativ boshqarishiga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Mol-mulkni xo\u2018jalik usulida yuritish huquqi va operativ boshqarish huquqi mulkdorning qarori bilan va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa asoslarda bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

15-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MULK HUQUQINING VUJUDGA KELIShI VA UNING BEKOR BO\u2018LIShI<\/span><\/strong><\/p>\n

182-modda. Mulk huquqining vujudga kelish asoslari<\/span><\/p>\n

Mulk huquqining vujudga kelish asoslari quyidagilardan iborat: mehnat faoliyati; mol-mulkdan foydalanish sohasidagi tadbirkorlik va boshqa xo\u2018jalik faoliyati, shu jumladan mol-mulkni yaratish, ko\u2018paytirish, bitimlar asosida qo\u2018lga kiritish; davlat mol-mulkini xususiylashtirish; meros qilib olish; egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat; qonunchilikka zid bo\u2018lmagan boshqa asoslar.<\/span><\/p>\n

183-modda. Mulkni yaratish va ko\u2018paytirish<\/span><\/p>\n

Mulk huquqi yangi mol-mulkni yaratish hamda mulkdor ixtiyoridagi mol-mulkni ko\u2018paytirish natijasida vujudga kelishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, mol-mulkdan xo\u2018jalik usulida va o\u2018zgacha usulda foydalanish natijalari, shu jumladan mahsulot, hosil va boshqa daromadlar mulkdorga tegishli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

184-modda. Bitim bo\u2018yicha mol-mulkni olish<\/span><\/p>\n

Mol-mulk olish-sotish, ayirboshlash, hadya qilish shartnomalari, hamda qonun bilan taqiqlanmagan boshqa bitimlar asosida mulk qilib olinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Basharti, qonun hujjatlarida boshqacha ko\u2018rsatilmagan bo\u2018lsa, mol-mulk yangi mulkdorga o\u2018tganida, universal huquqiy vorislik tartibida sobiq mulkdorning huquq va burchlari ham unga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

185-modda. Shartnoma asosida mol-mulk oluvchida mulk huquqining vujudga kelish payti<\/span><\/p>\n

Shartnoma asosida mol-mulk oluvchida mulk huquqi, agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ashyo topshirilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Agar mol-mulkni boshqa shaxsga berish haqidagi shartnoma davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi yoki notarial tasdiqlanishi kerak bo\u2018lsa, mol-mulkni oluvchida mulk huquqi shartnoma ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan yoki tasdiqlangan paytdan boshlab, shartnomani ham notarial tasdiqlash, ham davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish zarur bo\u2018lganida esa \u2014 ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

186-modda. Ashyolarni topshirish<\/span><\/p>\n

Ashyolarni oluvchiga topshirish, shuningdek yetkazib berish majburiyatini olmagan holda boshqa shaxsga berilgan ashyolarni oluvchiga jo\u2018natish uchun transport tashkilotiga yoki aloqa tashkilotiga topshirish ashyolarni topshirish hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ashyo oluvchining yoki u ko\u2018rsatgan shaxsning ixtiyoriga amalda tushgan paytdan boshlab oluvchiga topshirilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ashyoni tasarrufdan chiqarish to\u2018g\u2018risidagi shartnoma tuzilayotgan paytgacha u oluvchining ixtiyoriga o\u2018tib bo\u2018lgan bo\u2018lsa, ashyo unga shu paytdan e\u2019tiboran topshirilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Konosamentni yoki ashyoga tegishli boshqa tasarruf etuvchi hujjatni topshirish ham ashyoni topshirishga tenglashtiriladi.<\/span><\/p>\n

187-modda. Egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat<\/span><\/p>\n

Mulkdor bo\u2018lmagan, lekin ko\u2018chmas mol-mulkka o\u2018n besh yil davomida yoki boshqa mol-mulkka besh yil davomida o\u2018ziniki kabi halol, oshkora va uzluksiz egalik qilgan shaxs bu mol-mulkka mulk huquqini oladi (egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat).<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas va boshqa mol-mulkka davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi shart bo\u2018lgan mulk huquqi ushbu mol-mulkka egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat tufayli olgan shaxsda ana shunday ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat tufayli mulk huquqini olganga qadar mol-mulkka o\u2018ziniki kabi egalik qilib turgan shaxs o\u2018z egaligini mol-mulkning egalari bo\u2018lmagan, shuningdek qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa asoslarga ko\u2018ra egalik qilish huquqi bo\u2018lmagan uchinchi shaxslardan himoya qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Egalik qilish muddatini vaj qilib keltiradigan shaxs o\u2018zi huquqiy vorisi bo\u2018lgan shaxsning bu mol-mulkka egalik qilib kelgan barcha vaqtini o\u2018zining egalik qilish vaqtiga qo\u2018shishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Shaxs ixtiyorida bo\u2018lib, ushbu Kodeksning 228, 229, 230 va 232-moddalariga muvofiq uning egaligidan talab qilib olinishi mumkin bo\u2018lgan ashyolarga doir egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat tegishli talablar bo\u2018yicha da\u2019vo muddati tamom bo\u2018lganidan keyin o\u2018ta boshlaydi.<\/span><\/p>\n

188-modda. Yer uchastkalariga bo\u2018lgan mulk huquqi<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslarning yer uchastkalariga bo\u2018lgan mulk huquqi qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda, tartibda va shartlarda yuzaga keladi.<\/span><\/p>\n

189-modda. Hamma yig\u2018ib olishi mumkin bo\u2018lgan ashyolarni mulkka aylantirish<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda yovvoyi mevalar, yong\u2018oq, zamburug\u2018lar, rezavor mevalar hamda o\u2018simlik, hayvonot dunyosi va jonsiz tabiatning hamma olishi mumkin bo\u2018lgan boshqa obyektlarini yig\u2018ish yo\u2018li bilan fuqarolar mulkiga aylantirish tartibi va shartlari belgilab qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

190-modda. Moddiy madaniy meros obyektlarini xo\u2018jasizlarcha saqlash<\/span><\/p>\n

Agar mulkdor o\u2018ziga qarashli moddiy madaniy meros obyektiga xo\u2018jasizlarcha munosabatda bo\u2018lsa va uning but saqlanishini ta\u2019minlamasa, madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi davlat boshqaruvini amalga oshiruvchi tegishli organlar mulkdorni moddiy madaniy meros obyektiga xo\u2018jasizlarcha munosabatda bo\u2018lishni to\u2018xtatish haqida ogohlantiradi. Agar mulkdor ushbu talabni bajarmasa, tegishli organlarning da\u2019vosiga ko\u2018ra sud moddiy madaniy meros obyektini olib qo\u2018yish haqida qaror chiqarishi mumkin va ushbu moddiy <\/span>madaniy meros obyekti davlat mulkiga o\u2018tadi. Olib qo\u2018yilgan moddiy madaniy meros obyektining qiymati mulkdorga kelishuvda belgilangan miqdorda, nizo chiqqan taqdirda esa sud tomonidan belgilangan miqdorda to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Kechiktirib bo\u2018lmaydigan hollarda moddiy madaniy meros obyektini olib qo\u2018yish haqidagi da\u2019vo oldindan ogohlantirmasdan ham qo\u2018zg\u2018atilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

191-modda. Egasiz ashyo<\/span><\/p>\n

Egasi bo\u2018lmagan yoki egasi noma\u2019lum bo\u2018lgan ashyo egasiz ashyo hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar bu hol topilma to\u2018g\u2018risidagi, qarovsiz hayvonlar va xazina to\u2018g\u2018risidagi qoidalarda rad etilmagan bo\u2018lsa, egasiz ko\u2018char ashyolarga egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat asosida qo\u2018lga kiritilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Egasiz ko\u2018chmas ashyolar tegishli davlat organining yoki fuqarolar o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organining arizasiga muvofiq ko\u2018chmas mol-mulkni davlat ro\u2018yxatiga oluvchi organ tomonidan hisobga olinadi.<\/span><\/p>\n

Egasiz ko\u2018chmas ashyo hisobga olinganidan keyin bir yil muddat o\u2018tgach, davlat mol-mulkini boshqarishga vakolati bo\u2018lgan organ yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi bu ashyoni davlat mulkiga yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi mulkiga kirgan deb hisoblash to\u2018g\u2018risidagi talab bilan sudga murojaat etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Sudning hal qiluv qaroriga binoan davlat mulkiga o\u2018tmagan deb hisoblangan egasiz ko\u2018chmas ashyo uni tashlab ketgan mulkdorning egaligiga, foydalanishiga va tasarrufiga yana qabul qilinishi yoki egalik qilish huquqini vujudga keltiruvchi muddat asosida qo\u2018lga kiritilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Egasiz ashyolarni aniqlash va hisobga olish tartibi O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

192-modda. Topilma<\/span><\/p>\n

Yo\u2018qolgan ashyoni topib olgan shaxs bu haqda uni yo\u2018qotgan shaxsni yoki ashyo egasini yoxud uni olish huquqiga ega bo\u2018lgan o\u2018zga ma\u2019lum shaxslardan birontasini darhol xabardor etishi hamda topilgan ashyoni shu shaxsga qaytarishi shart.<\/span><\/p>\n

Basharti, ashyo binoda yoki transportda topilgan bo\u2018lsa, u shu binoning yoki transport vositasining egasi bo\u2018lmish shaxsga topshirilmog\u2018i lozim. Topilma topshirilgan shaxs ashyoni topib olgan shaxsning huquqlarini qo\u2018lga kiritadi va uning majburiyatlarini o\u2018z zimmasiga oladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, topilgan ashyo qaytarilishini talab qilish huquqiga ega bo\u2018lgan shaxs noma\u2019lum bo\u2018lsa yoki uning manzili ma\u2019lum bo\u2018lmasa, ashyoni topib olgan shaxs topilma to\u2018g\u2018risida ichki ishlar organiga, tegishli davlat organlariga yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organiga ma\u2019lum qilishi shart.<\/span><\/p>\n

Ashyoni topib olgan shaxs uni o\u2018zida saqlab turishga yoki saqlash uchun ichki ishlar organi, tegishli davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organiga yoxud ular ko\u2018rsatgan shaxsga topshirishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

193-modda. Topilmaga egalik huquqini olish<\/span><\/p>\n

Agar yo\u2018qolgan ashyoni olishga haqli bo\u2018lgan shaxs topilma to\u2018g\u2018risida ichki ishlar organiga yoki tegishli davlat organiga xabar qilingan paytdan e\u2019tiboran olti oy mobaynida aniqlanmasa hamda ashyoni topgan shaxsga yoxud ichki ishlar organiga, tegishli davlat organiga yoki fuqarolarning <\/span>o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organiga ushbu ashyoga bo\u2018lgan o\u2018z huquqi to\u2018g\u2018risida arz qilmasa, ashyoni topib olgan shaxs unga egalik huquqini oladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, ashyoni topib olgan shaxs topilgan ashyoni mulk qilib olishdan bosh tortsa, ashyo davlat mulkiga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

194-modda. Topilma bilan bog\u2018liq xarajatlarni to\u2018lash va ashyoni topib olgan shaxsni taqdirlash<\/span><\/p>\n

Ashyoni topib olgan hamda uni olishga haqli bo\u2018lgan shaxsga qaytarib bergan shaxs ana shu shaxsdan, ashyo davlat mulkiga yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi mulkiga o\u2018tgan hollarda esa \u2014 tegishli davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organidan ashyoni saqlash, topshirish yoki sotish bilan bog\u2018liq xarajatlarni, shuningdek ashyoni olishga haqli bo\u2018lgan shaxsni topish uchun ketgan xarajatlarni undirish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Ashyoni topib olgan shaxs uni olishga haqli bo\u2018lgan shaxsdan topilma uchun ashyo qiymatining yigirma foiziga qadar miqdorida mukofot talab qilishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

Basharti, topib olingan hujjatlar yoki o\u2018zga ashyolar ularni olishga haqli bo\u2018lgan shaxsning o\u2018zi uchungina qimmatga ega bo\u2018lsa, mukofot miqdori shu shaxs bilan kelishuv asosida, kelishuvga erishib bo\u2018lmagan taqdirda esa \u2014 sud orqali belgilanadi. Topilgan ashyoni qaytarib berishni talab qilishga haqli bo\u2018lgan shaxs topilma uchun ko\u2018pchilik o\u2018rtasida mukofot va\u2019da qilgan bo\u2018lsa, u ko\u2018pchilik o\u2018rtasida va\u2019da qilingan mukofotni o\u2018sha shartlarga muvofiq to\u2018laydi.<\/span><\/p>\n

Basharti, ashyoni topib olgan shaxs topilma haqida xabar qilmagan bo\u2018lsa yoki uni yashirishga uringan bo\u2018lsa, mukofot olish huquqi vujudga kelmaydi.<\/span><\/p>\n

195-modda. Qarovsiz hayvonlar<\/span><\/p>\n

Qarovsiz yoki adashgan chorva mollarini yoxud boshqa qarovsiz uy hayvonlari yoki qo\u2018lga o\u2018rgatilgan hayvonlarni tutib olgan shaxs ularni egasiga qaytarishi shart, basharti hayvonlarning egasi yoki uning qayerdaligi noma\u2019lum bo\u2018lsa, tutib olgan paytdan boshlab uch kundan kechiktirmay topilgan hayvonlar to\u2018g\u2018risida ichki ishlar organiga, tegishli davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organiga xabar qilishi shart, ular hayvonlarning egasini qidirish choralarini ko\u2018radilar.<\/span><\/p>\n

Hayvonlarning egasi qidirilayotgan vaqtda ularni saqlash hamda ulardan foydalanish uchun tutib olgan shaxsda qoldirilishi yoxud zarur sharoiti bo\u2018lgan boshqa shaxsga saqlash va foydalanish uchun topshirilishi mumkin. Qarovsiz hayvonlarni tutib olgan shaxsning iltimosiga ko\u2018ra hayvonlarni boqishi uchun zarur sharoiti bo\u2018lgan shaxsni topish hamda hayvonlarni unga topshirishni tuman va shahar obodonlashtirish boshqarmalari huzuridagi qarovsiz hayvonlarni tutish bo\u2018limlari, tegishli davlat organi yoki fuqarolarning o\u2018zini o\u2018zi boshqarish organi amalga oshiradi.<\/span><\/p>\n

Qarovsiz hayvonlarni tutib olgan shaxs hamda bu hayvonlar saqlash va foydalanish uchun berib turilgan shaxs ularni lozim darajada saqlashlari shart va hayvonlar nobud bo\u2018lishi yoki shikastlanishi uchun aybdor bo\u2018lsalar, hayvonlarning narxi doirasida javobgar bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

196-modda. Xazina<\/span><\/p>\n

Egasi aniqlanishi mumkin bo\u2018lmagan yoki qonunga binoan huquqlarini yo\u2018qotgan xazina, ya\u2019ni erga ko\u2018milgan yoki boshqacha usulda yashirilgan pul yoxud qimmatbaho buyumlar xazina yashirib qo\u2018yilgan mol-mulk (yer uchastkasi, imorat va shu kabilar) mulkdori bo\u2018lgan shaxs va xazinani topgan shaxs mulkiga, agar ular o\u2018rtasidagi kelishuvga muvofiq boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, teng ulushlarda o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Xazina u yashirib qo\u2018yilgan yer uchastkasi yoki boshqa mol-mulk egasining roziligisiz qazishma ishlarini olib borgan yoki boylik qidirgan shaxs tomonidan topilgan taqdirda, bu xazina u topilgan yer uchastkasining yoki boshqa mol-mulkning egasiga topshirilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Moddiy madaniy meros obyektlari jumlasiga kiradigan ashyolardan iborat xazina topilgan taqdirda, ular davlat mulkiga topshirilishi kerak. Bunda xazina yashirib qo\u2018yilgan yer uchastkasi yoki boshqa mol-mulkning egasi va xazinani topgan shaxs birgalikda xazina qiymatining ellik foizi miqdorida mukofot olish huquqiga egadirlar. Agar ular o\u2018rtasidagi kelishuvda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, mukofot bu shaxslar o\u2018rtasida teng ulushlarda taqsimlanadi.<\/span><\/p>\n

Bunday xazinani u yashirib qo\u2018yilgan mol-mulk egasining roziligisiz qazishma ishlarini olib borgan yoki boylik qidirgan shaxs topib olsa, bu shaxsga mukofot to\u2018lanmaydi va xazina batamom mulkdorning ixtiyoriga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Xazina topish uchun qazishma va qidiruv ishlarini olib borish mehnat yoki xizmat vazifalariga kiradigan shaxslarga nisbatan ushbu moddaning qoidalari qo\u2018llanilmaydi.<\/span><\/p>\n

197-modda. Mulk huquqining bekor bo\u2018lish asoslari<\/span><\/p>\n

Mulk huquqi mulkdorning ixtiyoriy suratda majburiyatni bajarishi, mulkdorning mol-mulk taqdirini hal qiladigan bir tomonlama qaror qabul qilishi, sud qarori asosida mol-mulkni olib qo\u2018yish (sotib olish) yo\u2018li bilan, shuningdek mulk huquqini qonun asosida bekor qiluvchi qonunchilik hujjatiga asosan bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

198-modda. Mol-mulkni tugatish va hisobdan chiqarish<\/span><\/p>\n

Mol-mulkni yo\u2018q qilish (tugatish) natijasida mulk huquqini bekor qilishga qonunlarga zid bo\u2018lmagan hollarda yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Mulkdor tomonidan tarixiy, ilmiy, badiiy qimmatga yoki o\u2018zga madaniy qimmatga ega bo\u2018lgan mol-mulkning yo\u2018q qilinishiga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi. Alohida hollarda sud qarori bilan mazkur mol-mulk musodara qilinishi yoki agar u yo\u2018q qilingan bo\u2018lsa, uning qiymati undirib olinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Mol-mulkni yuridik shaxsning balans hisobidan chiqarish natijasida mulk huquqining bekor qilinishi qonunchilikda yoki ta\u2019sis hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda va shartlarda amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

199-modda. Mol-mulkni mulkdordan olib qo\u2018yish<\/span><\/p>\n

Mol-mulkni mulkdordan olib qo\u2018yishga qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda mulkdorning majburiyatlari bo\u2018yicha undiruv ana shu mol-mulkka qaratilgan taqdirda, shuningdek natsionalizatsiya qilish, rekvizitsiya va musodara qilish tartibida yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunga asosan shaxsga tegishli bo\u2018la olmaydigan mol-mulk uning mulki bo\u2018lib qolsa, ushbu mol-mulkka nisbatan mulk huquqi sud tartibida bekor qilinib, olib qo\u2018yilgan mol-mulkning qiymati shaxsga to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

200-modda. Qarzni nizosiz tartibda undirib olish<\/span><\/p>\n

Majburiyatlar bo\u2018yicha qarzni, shu jumladan budjetga to\u2018lovlar bo\u2018yicha qarzni nizosiz tartibda undirib olishga qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Mulkdor nizosiz tartibda undirib olish to\u2018g\u2018risidagi qarorga rozi bo\u2018lmagan taqdirda sudga murojaat qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

201-modda. Qimmatbaho metallar va toshlarga mulk huquqining vujudga kelish hamda bekor bo\u2018lish xususiyatlari<\/span><\/p>\n

Xom va ishlov berilgan qimmatbaho metallar va toshlarga (zargarlik va boshqa maishiy buyumlardan tashqari) mulk huquqining vujudga kelish hamda bekor bo\u2018lish xususiyatlari qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

202-modda. Natsionalizatsiya<\/span><\/p>\n

Natsionalizatsiya \u2014 fuqarolarga hamda yuridik shaxslarga qarashli natsionalizatsiya qilinayotgan mol-mulkka nisbatan mulk huquqini haq to\u2018lash asosida qonunga muvofiq davlat ixtiyoriga o\u2018tkazishdan iborat.<\/span><\/p>\n

Mazkur mol-mulk keyinchalik denatsionalizatsiya qilingan taqdirda, agar qonun hujjatlarida o\u2018zgacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, sobiq mulkdorlar ushbu mol-mulkning qaytarib berilishini talab qilishga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

203-modda. Rekvizitsiya<\/span><\/p>\n

Tabiiy ofatlar, avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar yuz bergan taqdirda va favqulodda tusdagi boshqa vaziyatlarda mol-mulk jamiyat manfaatlarini ko\u2018zlab, davlat hokimiyati organi qaroriga muvofiq mulkdordan unga mol-mulkning qiymatini to\u2018lagan holda qonunchilikda belgilangan tartibda va shartlar asosida olib qo\u2018yilishi mumkin (rekvizitsiya).<\/span><\/p>\n

Rekvizitsiya o\u2018tkazilishiga sabab bo\u2018lgan vaziyatlarning amal qilishi to\u2018xtaganidan keyin rekvizitsiya qilingan mol-mulkning sobiq egasi saqlanib qolgan mol-mulkni o\u2018ziga qaytarib berishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

204-modda. Musodara<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollarda mol-mulk sudning qaroriga muvofiq jinoyat yoki o\u2018zga huquqbuzarlik qilganlik uchun haq to\u2018lamasdan mulkdordan olib qo\u2018yilishi mumkin (musodara).<\/span><\/p>\n

205-modda. Mol-mulkni olib qo\u2018yish chog\u2018ida uning qiymatini aniqlash va zararlarni undirib olish huquqi<\/span><\/p>\n

Mulk huquqi bekor qilinganda olib qo\u2018yilayotgan mol-mulkning qiymati, agar qonunchilikda boshqacha tartib o\u2018rnatilgan bo\u2018lmasa, baholovchi tashkilot tomonidan mulk huquqi bekor qilingan paytda belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Olib qo\u2018yilgan mol-mulkning qiymatini mulkdorga to\u2018lash bahosi haqida mulkdor sudga e\u2019tiroz bildirishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Mulkdor mol-mulkining olib qo\u2018yilishi munosabati bilan yetkazilgan boshqa zararlarni to\u2018lashni ham talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

206-modda. Mulkdorning mol-mulkini bevosita olib qo\u2018yishga qaratmagan holda mulk huquqining bekor qilinishi<\/span><\/p>\n

Davlat organining mulkdorning mol-mulkini olib qo\u2018yishga bevosita qaratilmagan qarori munosabati bilan, shu jumladan mulkdorga qarashli uy, boshqa imoratlar, inshootlar yoki ekinlar joylashgan yer uchastkasini olib qo\u2018yish to\u2018g\u2018risidagi qarori munosabati bilan mulk huquqining bekor qilinishiga qonunda belgilangan hollar va tartibdagina yo\u2018l qo\u2018yiladi, bunda mulkdorga olib qo\u2018yilgan mol-mulkka teng qimmatli mol-mulk mulk huquqi asosida beriladi va uning ko\u2018rgan <\/span>boshqa zararlari to\u2018lanadi yoki mulk huquqi bekor qilinishi bilan yetkazilgan zarar to\u2018la hajmda to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Olib qo\u2018yilayotgan yer uchastkasidagi uylarning, boshqa imoratlarning, inshootlarning yoki ekinlarning, shuningdek yer uchastkasiga bo\u2018lgan huquqning bozor qiymatini aniqlash belgilangan tartibda baholovchi tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. Bunda xususiy mulk huquqi bekor qilinganda olib qo\u2018yilayotgan mol-mulkning va yer uchastkasiga bo\u2018lgan huquqning bozor qiymati bevosita ushbu mol-mulkni olib qo\u2018yishdan oldingi holatga ko\u2018ra yoki kelgusida olib qo\u2018yilishi haqidagi xabar mol-mulkning va yer uchastkasiga bo\u2018lgan huquqning bozor qiymatiga ta\u2019sir qilgan paytdagi holatga ko\u2018ra baholovchi tashkilot tomonidan aniqlanadi.<\/span><\/p>\n

Olib qo\u2018yilayotgan yer uchastkasidagi uyni, boshqa imoratlarni, inshootlarni yoki ekinlarni buzib tashlashga zararlarning o\u2018rni bozor qiymati bo\u2018yicha oldindan va to\u2018liq qoplanguniga qadar yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Mulk huquqining bekor qilinishiga olib keladigan qarorga mulkdor rozi bo\u2018lmagan taqdirda, bu qaror nizo sud tomonidan hal qilingunicha amalga oshirilishi mumkin emas. Nizoni ko\u2018rib chiqish vaqtida mulkdorga yetkazilgan zararni to\u2018lash bilan bog\u2018liq barcha masalalar ham hal qilinadi.<\/span><\/p>\n

16-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

XUSUSIY MULK<\/span><\/strong><\/p>\n

207-modda. Xususiy mulk huquqi<\/span><\/p>\n

Xususiy mulk huquqi shaxsning qonunchilikka muvofiq tarzda qo\u2018lga kiritgan mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqidir.<\/span><\/p>\n

Xususiy mulk bo\u2018lgan mol-mulkning miqdori va qiymati cheklanmaydi.<\/span><\/p>\n

208-modda. Xususiy mulk huquqining subyektlari<\/span><\/p>\n

Fuqarolar, xo\u2018jalik shirkatlari va jamiyatlari, kooperativlar, jamoat birlashmalari, ijtimoiy fondlar va davlatga qarashli bo\u2018lmagan boshqa yuridik shaxslar xususiy mulk huquqining subyektlari hisoblanadilar.<\/span><\/p>\n

209-modda. Xususiy mulk huquqining obyektlari<\/span><\/p>\n

Qonun bilan man etilgan ayrim ashyolardan tashqari har qanday mol-mulk xususiy mulk bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

210-modda. Uy-joy (kvartira)ga mulk huquqining vujudga kelish tartibi<\/span><\/p>\n

Belgilangan tartibda ajratib berilgan yer uchastkasida qurilayotgan yangi uy-joyga mulk huquqi davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Davlatga qarashli uy-joy (kvartira)ga mulk huquqi qonunchilikda nazarda tutilgan xususiylashtirish tartibida vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Kooperativ uy-joyga, kvartiraga, garajga, chorboqqa va boshqa binolarga mulk huquqi kooperativ a\u2019zosi pay badallarini batamom to\u2018lab bo\u2018lganidan keyin vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

211-modda. Ko\u2018p kvartirali uydagi turar joylar va yashash uchun mo\u2018ljallanmagan joylar mulkdorlarining umumiy mol-mulki<\/span><\/p>\n

Ko\u2018p kvartirali uydagi turar joylar va yashash uchun mo\u2018ljallanmagan joylar mulkdorlariga shu uyning umumiy joylarini, tayanch va to\u2018siq konstruksiyalar, kvartiralar oralig\u2018idagi ihotalangan <\/span>(o\u2018ralma) pillapoyalar, zinapoyalar, liftlar, liftning shaxtalari va boshqa shaxtalar, dahlizlar, texnik qavatlar, yerto\u2018lalar, cherdaklar va tomlar, uy ichidagi muhandislik tarmoqlari va kommunikatsiyalari, joylar tashqarisida yoki ichida joylashgan va bittadan ortiq joyga xizmat ko\u2018rsatadigan mexanik, elektr, sanitariya-texnika uskunalari va qurilmalari hamda boshqa uskunalar va qurilmalarni o\u2018z ichiga olgan umumiy mol-mulk ulushli mulk huquqi asosida tegishli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018p kvartirali uydagi umumiy mol-mulkka egalik huquqidagi turar joylar va yashash uchun mo\u2018ljallanmagan joylar mulkdorlari ulushlarining miqdori hamda mazkur mol-mulkni saqlash va asrash bo\u2018yicha xarajatlarni mulkdorlar o\u2018rtasida taqsimlash tartibi uy-joy to\u2018g\u2018risidagi qonunchilikka muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018p kvartirali uydagi umumiy mol-mulkka nisbatan ulushli mulk ishtirokchisi o\u2018z ulushini boshqa shaxsga berishga, undan fuqarolar yoki yuridik shaxslar foydasiga voz kechishga, shuningdek uni o\u2018ziga qarashli turar joyga yoki yashash uchun mo\u2018ljallanmagan joyga bo\u2018lgan mulk huquqidan alohida tarzda boshqa shaxsga o\u2018tishiga sabab bo\u2018luvchi o\u2018zga xatti-harakatlar sodir etishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

212-modda. O\u2018zboshimchalik bilan imorat qurish va uning oqibatlari<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda belgilangan tartibda qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkalarida, shuningdek imorat qurish uchun zarur ruxsatnoma olmasdan yoki arxitektura va qurilish normalari hamda qoidalarini jiddiy buzgan holda qurilgan uy-joy, boshqa bino, inshoot yoki o\u2018zga ko\u2018chmas mulk o\u2018zboshimchalik bilan qurilgan imorat hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

O\u2018zboshimchalik bilan imorat qurgan shaxs unga mulk huquqini ololmaydi. Bu shaxs qurgan imoratini tasarruf etishga \u2014 sotishga, hadya etishga, ijaraga berishga, imoratga nisbatan boshqa bitimlar tuzishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

O\u2018zboshimchalik bilan imorat qurish natijasida huquqlari buzilgan shaxsning yoki tegishli davlat organining da\u2019vosi bilan bunday imorat sudning qaroriga binoan imoratni qurgan shaxs tomonidan yoki uning hisobidan buzib tashlanishi lozim, ushbu moddaning to\u2018rtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Imorat qurilgan yer uchastkasining mulkdori bo\u2018lgan, unga umrbod meros sifatida egalik qilayotgan, doimiy egalik qilayotgan va foydalanayotgan shaxsning o\u2018zboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqi sud tomonidan e\u2019tirof etilishi mumkin. Bu holda imoratga nisbatan mulk huquqi e\u2019tirof etilgan shaxs imorat qurgan shaxsning xarajatlarini sud belgilagan miqdorda qoplaydi.<\/span><\/p>\n

Basharti, o\u2018zboshimchalik bilan qurilgan imoratning saqlab qolinishi boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo\u2018riqlanadigan manfaatlari buzilishiga sabab bo\u2018lsa, yoxud fuqarolarning hayoti va sog\u2018lig\u2018iga xavf tug\u2018dirsa, o\u2018zboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqi e\u2019tirof etilishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

17-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

OMMAVIY MULK<\/span><\/strong><\/p>\n

213-modda. Ommaviy mulk tushunchasi<\/span><\/p>\n

Respublika mulki va ma\u2019muriy-hududiy tuzilmalar mulkidan (munitsipal mulk) iborat bo\u2018lgan davlat mulki ommaviy mulkdir.<\/span><\/p>\n

Qoraqalpog\u2018iston Respublikasida mulkchilik munosabatlari, shu jumladan ommaviy mulk munosabatlari ushbu Kodeks bilan, shuningdek Qoraqalpog\u2018iston Respublikasi qonunchiligi bilan tartibga solinadi.<\/span><\/p>\n

214-modda. Respublika mulki<\/span><\/p>\n

Yer, yer osti boyliklari, suv, havo bo\u2018shlig\u2018i, o\u2018simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy boyliklar, davlat hokimiyati va boshqaruvi respublika organlarining mol-mulki, davlat ahamiyatiga ega bo\u2018lgan moddiy madaniy meros obyektlari, respublika budjetining mablag\u2018lari, oltin zaxirasi, davlatning valyuta fondi va boshqa fondlari respublika mulkidir, shuningdek korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar, o\u2018quv, ilmiy, ilmiy-tadqiqot muassasalari va tashkilotlari, intellektual faoliyat natijalari, basharti bular budjet yoki davlatning o\u2018zga mablag\u2018lari hisobidan yaratilgan yoki sotib olingan bo\u2018lsa, boshqa mol-mulk respublika mulki bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Respublika mulki bo\u2018lgan mol-mulkni O\u2018zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O\u2018zbekiston Respublikasi Prezidenti, O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumati yoki ular maxsus vakil qilgan organlar, agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, tasarruf qiladilar.<\/span><\/p>\n

Respublika mulki bo\u2018lgan mol-mulk davlat yuridik shaxslariga xo\u2018jalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi asosida biriktirib qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Respublika mulki respublika budjetiga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to\u2018lovlar hisobidan, shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga ko\u2018ra boshqa tushumlar hisobidan tashkil etiladi.<\/span><\/p>\n

Respublika mulki obyektlari qonunchilikda belgilab qo\u2018yilgan tartibda va shartlar asosida xususiy mulk qilib berilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

215-modda. Munitsipal mulk<\/span><\/p>\n

Davlat hokimiyati mahalliy organlarining mol-mulki, mahalliy budjet mablag\u2018lari, munitsipal uy-joy fondi va kommunal xo\u2018jalik, korxonalar va boshqa mulkiy komplekslar, xalq ta\u2019limi, madaniyat, sog\u2018liqni saqlash muassasalari, shuningdek boshqa mol-mulk munitsipal mulk bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Munitsipal mulk bo\u2018lgan mol-mulkni, agar qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, davlat hokimiyati mahalliy organlari yoki ular vakil qilgan organlar tasarruf etadilar.<\/span><\/p>\n

Munitsipal mulk bo\u2018lgan mol-mulk yuridik shaxslarga xo\u2018jalik yuritish yoki operativ boshqarish huquqi asosida biriktirib qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Munitsipal mulk mahalliy budjetga tushadigan soliqlar va boshqa majburiy to\u2018lovlar hisobidan, shuningdek qonunchilikda nazarda tutilgan asoslarga muvofiq boshqa tushumlar hisobidan tashkil etiladi.<\/span><\/p>\n

Munitsipal mulk obyektlari qonunchilikda belgilangan tartibda va shartlar asosida xususiy mulk qilib berilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

18-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

UMUMIY MULK<\/span><\/strong><\/p>\n

216-modda. Umumiy mulk tushunchasi va uning vujudga kelish asoslari<\/span><\/p>\n

Ikki yoki undan ortiq shaxsning egaligida bo\u2018lgan mol-mulk ularga umumiy mulk huquqi asosida tegishli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Mol-mulk mulkdorlardan har birining mulk huquqidagi ulushi aniqlab qo\u2018yilgan (ulushli mulk) yoki bunday ulushlar aniqlab qo\u2018yilmagan (birgalikdagi mulk) holda umumiy mulk bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulk bo\u2018lgan mol-mulk ulushlarga bo\u2018linadi, qonunda bu mol-mulkning birgalikdagi mulkni tashkil etishi nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Umumiy birgalikdagi mulk o\u2018z vazifasini o\u2018zgartirmagan holda taqsimlanishi mumkin bo\u2018lmagan (bo\u2018linmaydigan ashyolar) yoki qonunga ko\u2018ra taqsimlanishi mumkin bo\u2018lmagan mol-mulk ikki yoki undan ortiq shaxs mulkiga o\u2018tgan paytda vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Taqsimlanadigan mol-mulkning umumiy birgalikdagi mulkligi qonunchilikda yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Birgalikdagi mulk ishtirokchilarining kelishuviga muvofiq, kelishuvga erishilmagan taqdirda esa \u2014 sudning qaroriga muvofiq umumiy mol-mulk bu shaxslarning ulushli mulki qilib belgilab qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

217-modda. Ulushli mulkdagi ulushlarni aniqlash<\/span><\/p>\n

Agar ulushli mulk ishtirokchilarining ulushlari qonun asosida belgilanishi mumkin bo\u2018lmasa hamda uning barcha ishtirokchilarining kelishuvi bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, ulushlar teng deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk barcha ishtirokchilarning kelishuvi bilan ishtirokchilardan har birining ulushini ularning umumiy mol-mulkni vujudga keltirish va ko\u2018paytirishga qo\u2018shgan hissasiga qarab aniqlash va o\u2018zgartirish tartibi belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Umumiy mol-mulkdan foydalanishning belgilab qo\u2018yilgan tartibiga amal qilgan holda ushbu mol-mulkni o\u2018z hisobidan ajratib olish mumkin bo\u2018lmaydigan tarzda yaxshilagan ulushli mulk ishtirokchisi umumiy mulk huquqidagi o\u2018z ulushining tegishli darajada ko\u2018paytirilishiga haqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Umumiy mol-mulkdagi ajratib olish mumkin bo\u2018ladigan yaxshilashlar, agar ulushli mulk ishtirokchilarining kelishuvi bilan boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, bu yaxshilashlarni amalga oshirgan ishtirokchining mulkiga qo\u2018shiladi.<\/span><\/p>\n

218-modda. Ulushli mulkdagi mol-mulkni tasarruf etish<\/span><\/p>\n

Ulushli mulkdagi mol-mulk uning barcha ishtirokchilarining kelishuvi bilan tasarruf etiladi.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk ishtirokchisi o\u2018z xohishiga qarab o\u2018z ulushini sotishga, sovg\u2018a qilishga, vasiyat qilib qoldirishga, garovga berishga yoki boshqacha tarzda tasarruf etishga ulushni haq evaziga boshqa shaxsga berish chog\u2018ida ushbu Kodeksning 224-moddasida nazarda tutilgan qoidalarga amal qilgan holda haqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

219-modda. Ulushli mulkdagi umumiy mol-mulkka egalik qilish va undan foydalanish<\/span><\/p>\n

Ulushli mulkdagi umumiy mol-mulkka egalik qilish va undan foydalanish uning barcha ishtirokchilari kelishuviga muvofiq amalga oshiriladi. Bunday kelishuvga erishilmagan taqdirda, ulushli mulkdagi umumiy mol-mulkka egalik qilish va undan foydalanish sud tomonidan belgilanadigan tartibda amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk ishtirokchisi umumiy mol-mulkning ishtirokchi ulushiga teng bo\u2018lgan qismi o\u2018zining egaligiga va foydalanishiga berilishiga, buning iloji bo\u2018lmagan taqdirda esa \u2014 o\u2018z ulushi bo\u2018lgan <\/span>mol-mulkka egalik qilayotgan va undan foydalanayotgan boshqa ishtirokchilardan tegishli haq talab qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

220-modda. Ulushli mulkdagi mol-mulkdan foydalanish natijasida keladigan hosil, mahsulot va daromadlar<\/span><\/p>\n

Ulushli mulkdagi mol-mulkdan foydalanish natijasida keladigan hosil, mahsulot va daromadlar umumiy mol-mulk tarkibiga qo\u2018shiladi va ulushli mulk ishtirokchilari o\u2018rtasidagi kelishuvda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ular o\u2018rtasida ulushlariga mutanosib ravishda taqsimlanadi.<\/span><\/p>\n

221-modda. Umumiy ulushli mulkdagi mol-mulkni saqlash xarajatlarini taqsimlash<\/span><\/p>\n

Har bir mulkdor umumiy mol-mulk bo\u2018yicha soliqlar va boshqa majburiy to\u2018lovlarni to\u2018lashda, shuningdek mol-mulkni saqlash va asrash chiqimlarida, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ulushiga qarab qatnashishi shart.<\/span><\/p>\n

Zarur bo\u2018lmagan hamda mulkdorlardan biri tomonidan qolganlarning roziligisiz qilingan xarajatlar uning o\u2018z zimmasiga tushadi. Bunda kelib chiqadigan nizolar sud tartibida hal qilinishi kerak.<\/span><\/p>\n

222-modda. Umumiy mulk huquqidagi ulushning shartnoma bo\u2018yicha oluvchiga o\u2018tish payti<\/span><\/p>\n

Umumiy mulk huquqidagi ulush shartnoma bo\u2018yicha oluvchiga, agar taraflarning kelishuvi bilan boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, shartnoma tuzilgan paytdan boshlab o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulk huquqidagi ulushning davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi kerak bo\u2018lgan shartnoma bo\u2018yicha boshqa shaxsga o\u2018tish payti ushbu Kodeks 185-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

223-modda. Ulushli mulkdagi mol-mulkni taqsimlash va undan ulush ajratish<\/span><\/p>\n

Ulushli mulkdagi mol-mulk ishtirokchilar o\u2018rtasida ularning kelishuviga muvofiq taqsimlanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk ishtirokchisi o\u2018z ulushini umumiy mol-mulkdan ajratib berishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk ishtirokchilari umumiy mol-mulkni taqsimlash yoki ulardan birining ulushini ajratish usuli va shartlari to\u2018g\u2018risida kelishuvga erisha olmasalar, ulushli mulk ishtirokchisi o\u2018z ulushini asl holida ajratib berishni sud orqali talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar ulushni asl holida ajratib olishga qonun yo\u2018l qo\u2018ymasa yoki uni umumiy mulk bo\u2018lgan mol-mulkka nomutanosib zarar yetkazmasdan ajratib olish mumkin bo\u2018lmasa, ajralib chiqayotgan mulkdor ulushli mulkning boshqa ishtirokchilari tomonidan ulushining qiymati to\u2018lanishini talab qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Ushbu modda asosida ulushli mulk ishtirokchisiga asl holida ajratib berilayotgan mol-mulkning uning mulk huquqidagi ulushiga nomutanosibligi tegishli pul summasini to\u2018lash yoki boshqacha kompensatsiya to\u2018lash yo\u2018li bilan bartaraf etiladi.<\/span><\/p>\n

Ulushli mulk ishtirokchisiga uning ulushini asl holida ajratib berish o\u2018rniga boshqa mulkdorlar tomonidan kompensatsiya to\u2018lanishiga ishtirokchining roziligi bilan yo\u2018l qo\u2018yiladi. Mulkdorning ulushi arzimas bo\u2018lgan, amalda ajratib berilishi mumkin bo\u2018lmagan va u umumiy mol-mulkdan foydalanishdan katta manfaatga ega bo\u2018lmagan hollarda sud ushbu mulkdor rozilik bermagan <\/span>taqdirda ham ulushli mulkning qolgan ishtirokchilari zimmasiga mazkur mulkdorga kompensatsiya to\u2018lash majburiyatini yuklashi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaga muvofiq mulkdor kompensatsiya olganidan keyin umumiy mol-mulkdagi ulushiga bo\u2018lgan huquqini yo\u2018qotadi.<\/span><\/p>\n

224-modda. Imtiyozli sotib olish huquqi<\/span><\/p>\n

Mulkdorlardan biri o\u2018z ulushini boshqa shaxsga sotgan vaqtida qolgan mulkdorlar sotilayotgan ulushni u sotiladigan narxda va boshqa teng shartlarda imtiyozli sotib olish huquqiga egadirlar, kimoshdi savdosi orqali sotish hollari bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulkdagi ulushni sotuvchi o\u2018z ulushini o\u2018zga shaxsga sotish niyati haqida boshqa mulkdorlarga yozma ravishda ma\u2019lum qilib, ulushning narxini va uni sotishning boshqa shartlarini ko\u2018rsatishi shart.<\/span><\/p>\n

Agar qolgan mulkdorlar imtiyozli sotib olish huquqini amalga oshirishdan voz kechsalar yoki bu huquqni xabar qilingan kundan e\u2019tiboran ko\u2018chmas mulkka nisbatan bir oy davomida, boshqa mol-mulkka nisbatan esa \u2014 o\u2018n kun davomida amalga oshirmasalar, sotuvchi o\u2018z ulushini har qanday shaxsga sotishga haqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Ulush imtiyozli sotib olish huquqini buzgan holda sotilgan taqdirda, boshqa mulkdorlar uch oy mobaynida sotib oluvchining huquq va majburiyatlarini o\u2018zlariga o\u2018tkazishni sud tartibida talab qilishga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

Ulushni sotib olishning imtiyozli huquqini boshqa shaxsga berishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Davlat organi yoki boshqa yuridik shaxs umumiy mulk bo\u2018lgan uy-joy (xonadon)dagi o\u2018z ulushini sotgan vaqtida uyning (xonadonning) tegishli qismida ijaraga oluvchilar sifatida yashayotgan shaxslar ushbu modda qoidalari asosida imtiyozli sotib olish huquqiga ega bo\u2018ladilar, ular bu huquqdan voz kechsalar yoki uni amalga oshirmasalar \u2014 boshqa mulkdorlar bu huquqqa ega bo\u2018ladilar.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning qoidalari ayirboshlash shartnomasi bo\u2018yicha ulushni boshqa shaxsga berish chog\u2018ida ham qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

225-modda. Birgalikdagi mulk bo\u2018lgan mol-mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish<\/span><\/p>\n

Agar birgalikdagi mulk ishtirokchilari o\u2018rtasidagi kelishuv bilan boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ular umumiy mulkka birgalashib egalik qiladilar va undan foydalanadilar.<\/span><\/p>\n

Birgalikdagi mulk bo\u2018lgan mol-mulk barcha ishtirokchilarning roziligi bilan tasarruf etiladi, mol-mulkni tasarruf etish xususidagi bitim ishtirokchilardan qaysi biri tomonidan tuzilayotgan bo\u2018lishidan qat\u2019i nazar, bunday rozilik talab qilinadi.<\/span><\/p>\n

Birgalikdagi mulkning har bir ishtirokchisi, agar barcha ishtirokchilarning kelishuvidan boshqacha tartib anglashilmasa, umumiy mol-mulkni tasarruf etish xususida bitimlar tuzishga haqli. Birgalikdagi mulk ishtirokchilaridan biri tuzgan umumiy mol-mulkni tasarruf etish bilan bog\u2018liq bitim uni tuzgan ishtirokchining zarur vakolatlari yo\u2018qligi sababli, bitimdagi ikkinchi taraf buni bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lganligi isbotlangan taqdirdagina qolgan ishtirokchilarning talabiga muvofiq haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Birgalikdagi mulkning ayrim turlari uchun ushbu Kodeksda yoki boshqa qonunlarda o\u2018zgacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, ushbu moddaning qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

226-modda. Birgalikdagi mulk bo\u2018lgan mol-mulkni taqsimlash va undan ulush ajratish<\/span><\/p>\n

Umumiy mol-mulkni birgalikdagi mulk ishtirokchilari o\u2018rtasida taqsimlash, shuningdek ulardan birining ulushini ajratish dastlab ishtirokchilardan har birining umumiy mulk huquqidagi ulushi aniqlanganidan keyin amalga oshirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulk taqsimlanganida va undan ulush ajratilganida, agar qonunda yoki ishtirokchilarning kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ularning ulushlari teng hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulkni taqsimlash va undan ulush ajratish asoslari hamda tartibi ushbu Kodeks 223-moddasi bilan, birgalikdagi mulkning ayrim turlari uchun esa \u2014 boshqa qonunlar bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

227-modda. Undiruvni umumiy mol-mulkdagi ulushga qaratish<\/span><\/p>\n

Ulushli yoki birgalikdagi mulk ishtirokchisining kreditori mulkdorda boshqa mol-mulk yetarli bo\u2018lmaganida undiruvni qarzdorning umumiy mol-mulkdagi ulushiga qaratish uchun bu ulushni ajratishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar bunday hollarda ulushni asli holida ajratish mumkin bo\u2018lmasa yoki ulushli yoxud birgalikdagi mulkning qolgan ishtirokchilari bunga e\u2019tiroz bildirsalar, kreditor qarzdor o\u2018z ulushini umumiy mulkning qolgan ishtirokchilariga ushbu ulushning qiymatiga mutanosib narxda sotib, sotishdan tushgan mablag\u2018larni qarzni uzishga qaratishini talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Umumiy mulkning qolgan ishtirokchilari qarzdorning ulushini sotib olishdan voz kechgan taqdirda kreditor undiruvni qarzdorning umumiy mulk huquqidagi ulushiga ushbu ulushni kimoshdi savdosi orqali sotish yo\u2018li bilan qaratishni sud orqali talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

19-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MULK HUQUQINI VA BOShQA AShYoVIY HUQUQLARNI HIMOYA QILISh<\/span><\/strong><\/p>\n

228-modda. Mol-mulkni boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish (vindikatsiya)<\/span><\/p>\n

Mulkdor o\u2018z mol-mulkini boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga haqli (vindikatsiya).<\/span><\/p>\n

229-modda. Mol-mulkni insofli egallovchidan talab qilib olish<\/span><\/p>\n

Agar mol-mulk uni boshqa shaxsga berish huquqiga ega bo\u2018lmagan shaxsdan haq to\u2018lab olingan bo\u2018lsa, oluvchi buni bilmagan va bilishi mumkin bo\u2018lmagan (insofli egallovchi) bo\u2018lsa, mol-mulk mulkdor tomonidan yoki egalik qilish uchun mulkdor bergan shaxs tomonidan yo\u2018qotib qo\u2018yilgan yoxud mulkdordan yoki u mol-mulkini bergan shaxsdan o\u2018g\u2018irlangan yo bo\u2018lmasa, ularning ixtiyoridan tashqari boshqacha yo\u2018l bilan ularning egaligidan chiqib ketgan bo\u2018lsa, mulkdor bu mol-mulkni olgan shaxsdan talab qilib olishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar mol-mulk sud qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda sotilgan bo\u2018lsa, mol-mulkni ushbu moddaning birinchi qismida ko\u2018rsatilgan asoslar bo\u2018yicha talab qilib olishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar mol-mulk uni boshqa shaxsga berish huquqiga ega bo\u2018lmagan shaxsdan haq to\u2018lamasdan olingan bo\u2018lsa, mulkdor mol-mulkni barcha hollarda ham talab qilib olishga haqli.<\/span><\/p>\n

Pul insofli egallovchidan talab qilib olinishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

230-modda. Mol-mulk boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olinganda daromadlar va xarajatlarni to\u2018lash<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksning 228-moddasiga muvofiq, mulkdor mol-mulkini talab qilib olayotganida quyidagilarni ham talab qilib olishga haqlidir:<\/span><\/p>\n

o\u2018z egaligining qonuniy emasligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan shaxsdan (insofsiz egallovchi) ushbu shaxs mol-mulkka egalik qilgan butun vaqt davomida olgan yoki olishi lozim bo\u2018lgan barcha daromadlarni qaytarib berishni yoki to\u2018lashni;<\/span><\/p>\n

insofli egallovchidan esa \u2014 u o\u2018zining egaligi qonuniy emasligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan paytdan boshlab yoxud mulkdorning mol-mulkni talab qilib olish haqidagi da\u2019vosi bo\u2018yicha talab kelgan paytdan boshlab olgan yoki chiqarib olishi lozim bo\u2018lgan hamma daromadlarni.<\/span><\/p>\n

O\u2018z navbatida insofli egallovchi ham, insofsiz egallovchi ham mol-mulkdan qancha vaqt davomida olingan daromad mulkdorga qaytarilishi kerak bo\u2018lsa, shuncha vaqt davomida mol-mulkka qilingan zarur xarajatlarini to\u2018lashni mulkdordan talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Basharti, ashyoni yaxshilaydigan narsalarni ashyoga shikast yetkazmasdan ajratib olish mumkin bo\u2018lsa, insofli egallovchi mazkur narsalarni o\u2018zida qoldirishga haqli. Agar bunday narsalarni ajratib olish mumkin bo\u2018lmasa, insofli egallovchi ashyoni yaxshilash uchun qilingan xarajatlarni talab qilib olish huquqiga ega, lekin bu xarajatlar ashyoga qo\u2018shilgan qiymatdan ko\u2018p bo\u2018lmasligi kerak.<\/span><\/p>\n

231-modda. Mulkdorning huquqlarini egalik qilishdan mahrum etish bilan bog\u2018liq bo\u2018lmagan huquq- buzarliklardan himoya qilish (negator da\u2019vo)<\/span><\/p>\n

Mulkdor o\u2018z huquqlarining har qanday buzilishini, garchi bu buzish egalik qilishdan mahrum etish bilan bog\u2018liq bo\u2018lmasa ham, bartaraf etishni talab qilishi mumkin (negator da\u2019vo).<\/span><\/p>\n

232-modda. Mulkdor bo\u2018lmagan eganing huquqlarini himoya qilish<\/span><\/p>\n

Garchi mulkdor bo\u2018lmasa ham, lekin mol-mulkka meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik, xo\u2018jalik yuritish, operativ boshqarish huquqi asosida yoki qonun yoxud shartnomada nazarda tutilgan boshqa asosga ko\u2018ra egalik qilayotgan shaxs ham ushbu Kodeksning 228-231-moddalarida nazarda tutilgan huquqlarga ega bo\u2018ladi. Bu shaxs o\u2018z egaligini mulkdordan ham himoya qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

233-modda. Mulk huquqining qonunga muvofiq bekor bo\u2018lish oqibatlari<\/span><\/p>\n

Mulk huquqini bekor qiladigan qonun qabul qilingan taqdirda, ushbu Qonunni qabul qilish natijasida mulkdorga yetkazilgan zarar, shu jumladan mol-mulkning qiymati davlat tomonidan to\u2018lanadi. Zararni to\u2018lash bilan bog\u2018liq nizolar sud tomonidan hal qilinadi.<\/span><\/p>\n

III BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYAT HUQUQI<\/span><\/strong><\/p>\n

1-kichik bo\u2018lim<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATLAR TO\u2018G\u2018RISIDA UMUMIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

20-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYAT TUShUNChASI VA TARAFLARI<\/span><\/strong><\/p>\n

234-modda. Majburiyat tushunchasi va uning vujudga kelish asoslari<\/span><\/p>\n

Majburiyat \u2014 fuqarolik huquqiy munosabati bo\u2018lib, unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirishga, chunonchi: mol-mulkni topshirish, ishni bajarish, xizmatlar ko\u2018rsatish, pul to\u2018lash va hokazo yoki muayyan harakatdan o\u2018zini saqlashga majbur bo\u2018ladi, kreditor esa \u2014 qarzdordan o\u2018zining majburiyatlarini bajarishni talab qilish huquqiga ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Majburiyatlar shartnomadan, ziyon yetkazish natijasida hamda ushbu Kodeksda ko\u2018rsatilgan boshqa asoslardan kelib chiqadi.<\/span><\/p>\n

235-modda. Majburiyatning taraflari<\/span><\/p>\n

Majburiyatning taraflari \u2014 kreditor yoki qarzdor sifatida bir yoki bir paytning o\u2018zida bir necha shaxs ishtirok etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Majburiyatda qarzdor tomonida ishtirok etgan shaxslardan biriga kreditor bildirgan talablarning haqiqiy emasligi, shuningdek bunday shaxsga talab qo\u2018yishga doir da\u2019vo muddati o\u2018tib ketganligi kreditorning qolgan shaxslarga bo\u2018lgan talablariga o\u2018zicha daxl etmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar shartnomaga binoan bir-birlariga nisbatan majburiyatli bo\u2018lsa, taraflardan har biri boshqa taraf oldida uning foydasiga nima qilishi shart ekanligi jihatidan uning qarzdori va ayni bir paytning o\u2018zida undan nima talab qilishga huquqli ekanligi jihatidan uning kreditori hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Majburiyat unda taraflar sifatida qatnashmagan shaxslar (uchinchi shaxslar) uchun burchlar hosil qilmaydi.<\/span><\/p>\n

Qonunchilikda yoki taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan hollarda majburiyat uchinchi shaxslar uchun majburiyatning bir tarafi yoki har ikkala tarafiga nisbatan huquq vujudga keltirishi mumkin.<\/span><\/p>\n

21-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATLARNI BAJARISh<\/span><\/strong><\/p>\n

236-modda. Umumiy qoidalar<\/span><\/p>\n

Majburiyatlar majburiyat shartlariga va qonunchilik talablariga muvofiq, bunday shartlar va talablar bo\u2018lmaganida esa \u2014 ish muomalasi odatlariga yoki odatda qo\u2018yiladigan boshqa talablarga muvofiq lozim darajada bajarilishi kerak.<\/span><\/p>\n

237-modda. Majburiyatni bajarishdan bir tomonlama bo<\/span>sh tortishga yo\u2018l qo\u2018yilmasligi<\/span><\/p>\n

Majburiyatni bajarishdan bir tomonlama bosh tortish va shartnoma shartlarini bir tomonlama o\u2018zgartirishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi, qonunchilikda yoki shartnomada nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

238-modda. Majburiyatning kelishilgan va maqbul usulda bajarilishi<\/span><\/p>\n

Majburiyat kelishilgan va taraflar uchun maqbul usulda bajarilishi shart.<\/span><\/p>\n

Majburiyatni bajarish usuli, agar bu usul majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa va qonunchilik bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, shartnomada ko\u2018rsatilgan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

239-modda. Majburiyatning qismlarga bo\u2018lib bajarilishi<\/span><\/p>\n

Basharti boshqacha tartib qonunchilikda, shartnomada nazarda tutilgan bo\u2018lmasa yoki ish muomalasi odatlaridan yoxud majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa, kreditor majburiyatning qismlarga bo\u2018lib bajarilishini qabul qilmaslikka haqli.<\/span><\/p>\n

240-modda. Majburiyatning tegishli shaxs uchun bajarilishi<\/span><\/p>\n

Agar boshqacha tartib taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan bo\u2018lmasa va ish muomalasi odatlaridan yoki majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa, qarzdor majburiyatni bajarish chog\u2018ida ijroni kreditorning o\u2018zi yoki bu ish uchun u vakolat bergan shaxs qabul qilayotganligini isbotlashni talab qilishga haqli bo\u2018ladi va bunday talabni qo\u2018ymaganlik oqibatlari xavfi uning zimmasida bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

241-modda. Majburiyatni bajarishni uchinchi shaxs zimmasiga yuklash<\/span><\/p>\n

Shartnomadan kelib chiqqan majburiyatni to\u2018la hajmda yoki uning bir qismini bajarish, agar qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan bo\u2018lsa, shuningdek agar uchinchi shaxs taraflardan biri bilan tegishli shartnoma orqali bog\u2018liq bo\u2018lsa, uchinchi shaxs zimmasiga yuklatilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni qarzdorning shaxsan o\u2018zi ijro etishga majburligi qonunchilik, shartnoma yoki majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa, kreditor qarzdor uchun uchinchi shaxs tomonidan taklif qilingan ijroni qabul qilishi shart.<\/span><\/p>\n

Majburiyat bajarilmaganligi uchun, basharti qonunchilik yoki shartnomada uchinchi shaxsning javobgar bo\u2018lishi nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, shartnomadagi taraf javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

242-modda. Majburiyatni bajarish muddati<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni bajarish muddati ko\u2018rsatilmagan yoki talab qilib olish payti bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lsa, kreditor har qachon ijroni talab qilishga, qarzdor esa \u2014 ijroni har qachon amalga oshirishga haqli bo\u2018ladi. Majburiyatni darhol bajarish vazifasi qonun, shartnoma yoki majburiyatning mohiyatidan anglashilmasa, qarzdor bunday majburiyatni kreditor talab qilgan kundan boshlab yetti kunlik muddat ichida bajarishi shart.<\/span><\/p>\n

243-modda. Majburiyatni muddatidan ilgari bajarish<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan bo\u2018lsa yoxud majburiyatning mohiyatidan yoinki ish muomalasi odatlaridan yoki odatda qo\u2018yiladigan boshqa talablardan anglashilsa, qarzdor majburiyatni muddatidan ilgari bajarishga haqli, kreditor esa \u2013\u2013 ijroni muddatidan ilgari qabul qilishi shart.<\/span><\/p>\n

244-modda. Majburiyatni bajarishni kechiktirish yoki uni bo\u2018lib-bo\u2018lib bajarish<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilik yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, majburiyatni bajarishni kechiktirishga yoki uni bo\u2018lib-bo\u2018lib bajarishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Etarli asoslar mavjud bo\u2018lganida sud qarzdorga majburiyatni bajarishni kechiktirish yoki uni bo\u2018lib-bo\u2018lib bajarish imkonini berishga haqli.<\/span><\/p>\n

245-modda. Pul majburiyatlarining valyutasi<\/span><\/p>\n

Pul majburiyatida u so\u2018mlar bilan chet el valyutasidagi muayyan summaga ekvivalent bo\u2018lgan summada yoki shartli pul birliklari bilan (ekyu, \u201cmaxsus qarz olish huquqlari\u201d va boshqalar) to\u2018lanishi lozimligi nazarda tutilishi mumkin. Bunday hollarda so\u2018mlar bilan to\u2018lanishi lozim bo\u2018lgan summa tegishli valyutaning yoki shartli pul birliklarining to\u2018lov kunidagi rasmiy kursi <\/span>bo\u2018yicha belgilanadi, basharti uni belgilashning boshqacha kursi yoki boshqa sanasi qonunchilikda yoki taraflarning kelishuvida belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

O\u2018zbekiston Respublikasi hududida majburiyatlar bo\u2018yicha hisob-kitoblarni amalga oshirish chog\u2018ida chet el valyutasidan, shuningdek chet el valyutasidagi to\u2018lov hujjatlaridan foydalanishga qonunchilikda belgilangan hollar, tartib va shartlar asosida yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

246-modda. Majburiyatni bajarish joyi<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni bajarish joyi qonunchilik yoki shartnoma bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa va majburiyatning mohiyatidan yoxud ish muomalasi odatlaridan yoinki odatda qo\u2018yiladigan boshqa talablardan anglashilmasa, ijro quyidagi joylarda amalga oshirilishi kerak:<\/span><\/p>\n

1) ko\u2018chmas mol-mulkni topshirish majburiyatlari bo\u2018yicha \u2014 mol-mulk turgan joyda;<\/span><\/p>\n

2) tashishni nazarda tutadigan tovar yoki boshqa mol-mulkni topshirish majburiyatlari bo\u2018yicha \u2014 tovarni kreditorga yetkazib berish uchun uni birinchi tashuvchiga topshirish joyida;<\/span><\/p>\n

3) qarzdorning tovarni yoki boshqa mol-mulkni topshirish yuzasidan o\u2018zga majburiyatlari bo\u2018yicha \u2014 mol-mulkni tayyorlash va saqlash joyida, basharti majburiyatning kelib chiqishi paytida bu joy kreditorga ma\u2019lum bo\u2018lgan bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

4) pul majburiyati bo\u2018yicha \u2014 majburiyat vujudga kelgan paytda kreditor yashagan joyda, agar kreditor yuridik shaxs bo\u2018lsa \u2014 uning majburiyat vujudga kelgan paytda joylashgan yerida, agar kreditor majburiyatni bajarish vaqtigacha o\u2018z yashash joyini yoki joylashgan yerini o\u2018zgartirgan bo\u2018lsa va bu haqda qarzdorni xabardor qilgan bo\u2018lsa \u2014 ijro etish joyi o\u2018zgartirilishi bilan bog\u2018liq hamma xarajatlarni kreditor hisobidan qilgan holda, uning yangi yashash joyida yoki joylashgan yerida;<\/span><\/p>\n

5) boshqa barcha majburiyatlar bo\u2018yicha \u2014 qarzdorning yashash joyida, agar qarzdor yuridik shaxs bo\u2018lsa, uning joylashgan yerida.<\/span><\/p>\n

247-modda. Fuqaroning ta\u2019minoti uchun to\u2018lanadigan summani ko\u2018paytirish<\/span><\/p>\n

Pul majburiyati bo\u2018yicha bevosita fuqaroning ta\u2019minoti uchun to\u2018lanadigan summa (hayoti va sog\u2018lig\u2018iga yetkazilgan zararni to\u2018lash, umrbod ta\u2019minlash shartnomasi bo\u2018yicha va boshqa hollarda) mehnatga to\u2018lanadigan haqning qonun tomonidan belgilab qo\u2018yilgan eng kam miqdori oshirilishiga mutanosib ravishda ko\u2018paytirib boriladi.<\/span><\/p>\n

248-modda. Pul majburiyati bo\u2018yicha talablarni qondirish navbati<\/span><\/p>\n

Amalga oshirilgan to\u2018lov summasi pul majburiyatini batamom bajarish uchun yetarli bo\u2018lmaganda, boshqa kelishuv bo\u2018lmasa, u eng avvalo, kreditorning ijroni olishga qaratilgan chiqimlarini, so\u2018ngra foizlarni, uning qolgan qismi esa \u2014 qarzning asosiy summasini uzadi, bundan ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno.<\/span><\/p>\n

Agar amalga oshirilgan to\u2018lov summasi qarz oluvchi jismoniy shaxsga yoki qarz oluvchi tadbirkorlik subyektiga ajratilgan mikroqarz yoki kredit bo\u2018yicha majburiyatlarni bajarish uchun yetarli bo\u2018lmasa, qarz oluvchining qarzi quyidagi navbatda qoplanadi:<\/span><\/p>\n

1) asosiy qarz bo\u2018yicha muddati o\u2018tgan qarzdorlik va muddati o\u2018tgan foiz to\u2018lovlari mutanosib ravishda;<\/span><\/p>\n

2) joriy davr uchun hisoblangan foizlar va joriy davr uchun asosiy qarz bo\u2018yicha qarzdorlik;<\/span><\/p>\n

3) neustoyka (jarima, penya);<\/span><\/p>\n

4) kreditorning qarzdorlikni uzish bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan boshqa xarajatlari.<\/span><\/p>\n

249-modda. Qarzni depozitga qo\u2018yish yo\u2018li bilan majburiyatni bajarish<\/span><\/p>\n

Qarzdor o\u2018zi to\u2018lashi lozim bo\u2018lgan pul yoki qimmatli qog\u2018ozlarni notariusning depozitiga, qonunda belgilangan hollarda esa \u2014 sudning depozitiga qo\u2018yishga haqli, basharti majburiyat qarzdor tomonidan quyidagilar tufayli bajarilishi mumkin bo\u2018lmasa:<\/span><\/p>\n

1) majburiyat bajarilishi lozim bo\u2018lgan joyda kreditor yoki ijroni qabul qilib olish uchun u vakil qilgan shaxs bo\u2018lmasa;<\/span><\/p>\n

2) kreditor muomalaga layoqatsiz bo\u2018lsa va uning vakili bo\u2018lmasa yoki vakil rozi bo\u2018lmasa;<\/span><\/p>\n

3) majburiyat bo\u2018yicha kim kreditor ekanligi xususida aniqlik yo\u2018qligi ko\u2018rinib turgan bo\u2018lsa, xususan bu haqda kreditor bilan boshqa shaxslar o\u2018rtasida nizo chiqqanligi munosabati bilan;<\/span><\/p>\n

4) kreditorning ijroni qabul qilishdan bo\u2018yin tovlashi yoki uning tomonidan boshqacha yo\u2018l bilan kechiktirilishi munosabati bilan.<\/span><\/p>\n

Pul summasini yoki qimmatli qog\u2018ozlarni notarius yoxud sudning depozitiga qo\u2018yish majburiyatni bajarish hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Depozitiga pul yoki qimmatli qog\u2018ozlar qo\u2018yilgan notarius yoxud sud kreditorni bundan xabardor qiladi.<\/span><\/p>\n

250-modda. Muqobil majburiyatni bajarish<\/span><\/p>\n

Agar qarzdor ikki yoki bir necha harakatlardan birini qilishi yoxud kreditorga bir yoki boshqa mol-mulkni topshirishi lozim bo\u2018lsa, basharti qonunchilik, shartnoma yoki majburiyatning mohiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, tanlash huquqi qarzdor ixtiyorida bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

251-modda. Bir necha kreditor yoki bir necha qarzdor ishtirok etadigan majburiyatni bajarish<\/span><\/p>\n

Agar ulushli majburiyatda bir necha kreditor yoki bir necha qarzdor ishtirok etsa, basharti qonundan yoki shartnomadan boshqacha tartib anglashilmasa, u holda har bir kreditor majburiyatni boshqalar bilan teng ulushlarda bajarishni talab qilishga haqli, har bir qarzdor esa bu talabni bajarishi shart.<\/span><\/p>\n

252-modda. Solidar qarzdorlar majburiyati bo\u2018yicha kreditorning huquqlari<\/span><\/p>\n

Qarzdorlar sherik bo\u2018lib majburiyat olganida kreditor hamma qarzdorlardan majburiyatni solidar bajarishni ham, ularning har biridan alohida-alohida bajarishni ham, shu bilan birga qarzni to\u2018la yoki uning bir qismini bajarishni ham talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Solidar qarzdorlarning biridan to\u2018liq qanoatlanmagan kreditor ololmagan narsasini boshqa solidar qarzdorlardan talab qilish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Solidar qarzdorlar majburiyat to\u2018la bajarilgunicha burchli bo\u2018lib qolaveradilar.<\/span><\/p>\n

253-modda. Solidar qarzdorlarning kreditor talablariga qarshi e\u2019tirozlari<\/span><\/p>\n

Qarzdor solidar bo\u2018lib majburiyat olgan taqdirda boshqa qarzdorlarning kreditor bilan mazkur qarzdor qatnashmaydigan munosabatlariga asoslangan e\u2019tirozlarni kreditorning talablariga qarshi qo\u2018yishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

254-modda. Solidar majburiyatning qarzdorlardan biri tomonidan bajarilishi<\/span><\/p>\n

Solidar majburiyatning qarzdorlardan biri tomonidan to\u2018liq bajarilishi qolgan qarzdorlarni kreditor oldidagi majburiyatni bajarishdan ozod qiladi.<\/span><\/p>\n

Agar qonun hujjatlarida yoki shartnomalarda boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, solidar majburiyatni bajargan qarzdor o\u2018z ulushini chegirib tashlab, boshqa qarzdorlarga teng ulushlarda regress talabi qo\u2018yish huquqiga ega bo\u2018ladi. Solidar majburiyatni bajargan qarzdorga to\u2018lanmagan haq bu va boshqa qarzdorlar zimmasiga teng ulushlarda tushadi.<\/span><\/p>\n

255-modda. Solidar talablar<\/span><\/p>\n

Talab solidar bo\u2018lib qo\u2018yilganida har qanday solidar kreditor qarzdorga to\u2018la hajmda talab qo\u2018yishga haqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qarzdor solidar kreditorlardan birining talabiga qarshi o\u2018zining ushbu kreditor qatnashmaydigan boshqa solidar kreditorlar bilan munosabatlariga asoslangan e\u2019tirozlarni qo\u2018yishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Majburiyatni solidar kreditorlardan biriga nisbatan to\u2018la bajarish qarzdorni majburiyatni boshqa solidar kreditorlarga nisbatan bajarishdan ozod qiladi.<\/span><\/p>\n

Qarzdordan majburiyatning ijrosini qabul qilib olgan solidar kreditor, basharti ular o\u2018rtasidagi munosabatlardan boshqacha tartib anglashilmasa, boshqa kreditorlarga tegishli bo\u2018lgan ulushlarni ularga to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

256-modda. Majburiyatlarni muqobil suratda bajarish<\/span><\/p>\n

Taraflardan biri shartnomaga muvofiq boshqa tarafning o\u2018z majburiyatlarini bajarishiga bog\u2018liq qilib qo\u2018yilgan majburiyatni bajarishi muqobil bajarish hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Burchli taraf shartnomada belgilab qo\u2018yilgan majburiyatni bajarmagan yoki majburiyat belgilangan muddatda bajarilmasligini ochiq ko\u2018rsatib turgan vaziyat mavjud bo\u2018lgan taqdirda, muqobil ijroni o\u2018z zimmasiga olgan taraf o\u2018z majburiyatini bajarmay turishga yoki bu majburiyatni bajarishdan bosh tortishga va ko\u2018rilgan zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada ko\u2018rsatilgan majburiyat to\u2018la hajmda bajarilmagan bo\u2018lsa, muqobil ijroni o\u2018z zimmasiga olgan taraf o\u2018z majburiyatining ikkinchi tarafning to\u2018la hajmda bajarilmagan majburiyatiga mos keladigan qismini bajarishni to\u2018xtatib qo\u2018yishga yoki bajarishdan bosh tortishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar bir taraf shartnomada belgilab qo\u2018yilgan o\u2018z majburiyatini bajarmagan bo\u2018lishiga qaramay, ikkinchi taraf majburiyatning muqobil ijrosini amalga oshirgan bo\u2018lsa, birinchi taraf o\u2018z majburiyatini bajarishi shart.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning ikkinchi, uchinchi va to\u2018rtinchi qismlarida nazarda tutilgan qoidalar shartnoma yoki qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

257-modda. Majburiyatning bajarganligini tasdiqlash<\/span><\/p>\n

Kreditor majburiyatning bajarilishini qabul qilib olgan vaqtida, qarzdorning talabi bilan unga majburiyatning to\u2018la yoki qisman bajarilishini qabul qilib olganligi haqida tilxat berishi shart. Og\u2018zaki bitimlar yuridik shaxslar bilan fuqarolar o\u2018rtasida bajarilganida tovarlar yoki xizmatlar haqini to\u2018lagan yuridik shaxs boshqa tarafdan pul to\u2018langanligini tasdiqlaydigan hujjatni va to\u2018lov asosini olishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar qarzdor majburiyatni tasdiqlash yuzasidan kreditorga qarz hujjati bergan bo\u2018lsa, kreditor ijroni qabul qilib olayotgan vaqtida ushbu hujjatni qaytarib berishi, qaytarib berishning imkoni <\/span>bo\u2018lmaganida esa \u2014 buni o\u2018zi berayotgan tilxatda ko\u2018rsatishi kerak. Tilxat o\u2018rniga qaytarib berilayotgan qarz hujjatiga ustxat yozilishi mumkin. Qarz hujjatining qarzdorda bo\u2018lishi, boshqa bir hol isbotlanmaguncha, majburiyatning bekor bo\u2018lganligini tasdiqlaydi.<\/span><\/p>\n

258-modda. Majburiyat bajarilganligini tasdiqlash haqidagi talabni bajarmaslik oqibatlari<\/span><\/p>\n

Kreditor tilxat berishdan, qarz hujjatini qaytarishdan yoki qaytarib berish imkoni yo\u2018qligini tilxatda ko\u2018rsatishdan bosh tortgan taqdirda, qarzdor ijroni to\u2018xtatib turishga haqli bo\u2018ladi. Bunday hollarda kreditor muddatni kechiktirgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

22-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATLARNING BAJARILIShINI TA\u2019MINLASh<\/span><\/strong><\/p>\n

259-modda. Umumiy qoidalar<\/span><\/p>\n

Majburiyatning bajarilishi neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini ushlab qolish, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqacha usullar bilan ta\u2019minlanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Majburiyatning bajarilishini ta\u2019minlash to\u2018g\u2018risidagi kelishuvning haqiqiy emasligi ushbu majburiyatning (asosiy majburiyatning) haqiqiy emasligiga olib kelmaydi.<\/span><\/p>\n

Asosiy majburiyatning haqiqiy emasligi uning bajarilishini ta\u2019minlaydigan majburiyatning haqiqiy emasligiga olib keladi.<\/span><\/p>\n

259<\/span>1<\/sup><\/span>-modda. Kreditorlarning talablarini qarzdorning majburiyatlar bajarilishining ta\u2019minoti sifatida berilgan mol-mulki yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi hisobidan qanoatlantirish<\/span><\/p>\n

Qarzdor tomonidan o\u2018z majburiyatlari bajarilmagan taqdirda, kreditorning mol-mulk yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi bilan ta\u2019minlangan majburiyatlar bo\u2018yicha talablari ushbu mol-mulkning yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqining qiymatidan mazkur mol-mulk yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi o\u2018ziga tegishli bo\u2018lgan shaxsning boshqa kreditorlariga qaraganda imtiyozli ravishda qanoatlantiriladi. Kreditorning imtiyozli huquqi, agar shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo\u2018lsa, qarzdorning majburiyatlar bajarilishining ta\u2019minoti sifatida berilgan mol-mulkidan foydalanishdan yoki uni realizatsiya qilishdan olingan hosilga, mahsulotga va boshqa daromadlarga nisbatan ham tatbiq etiladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi qismida ko\u2018rsatilgan, garov reyestriga qarzdorning mol-mulkiga bo\u2018lgan o\u2018z huquqlari yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi to\u2018g\u2018risida yozuv kiritgan kreditorlar garov reyestriga tegishli yozuvni kiritmagan kreditorlar oldidagi o\u2018z talablarini qanoatlantirishda imtiyozli huquqqa ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Ayni bir mol-mulkka bo\u2018lgan o\u2018z huquqlari yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi to\u2018g\u2018risida garov reyestriga yozuv kiritgan kreditorlarning talablari quyidagi navbatga muvofiq qanoatlantiriladi:<\/span><\/p>\n

birinchi navbatda mazkur mol-mulkni ushlab qolish yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqini sotish orqali ta\u2019minlanadigan majburiyatlar bo\u2018yicha talablar qanoatlantiriladi;<\/span><\/p>\n

ikkinchi navbatda majburiyatlar bajarilishining ta\u2019minoti sifatida turgan mol-mulkni olish yoki kreditor tomonidan ushbu mol-mulkni qarzdorga berishdan kelib chiqadigan majburiyatlar bo\u2018yicha talablar qanoatlantiriladi;<\/span><\/p>\n

uchinchi navbatda, agar mol-mulk kreditor tomonidan taqdim etilgan mablag\u2018lar yoki mol-mulk hisobidan olingan (ishlab chiqarilgan) bo\u2018lsa, mol-mulk bilan ta\u2019minlanadigan majburiyatlar bo\u2018yicha talablar qanoatlantiriladi;<\/span><\/p>\n

to\u2018rtinchi navbatda mazkur mol-mulk bilan ta\u2019minlangan boshqa barcha majburiyatlar bo\u2018yicha talablar qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

Kreditorlarning talablarini qanoatlantirish navbati ular tomonidan garov reyestriga tegishli mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlari yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi to\u2018g\u2018risidagi yozuvlarni kiritishning xronologik tartibiga (vaqti va sanasiga) muvofiq aniqlanadi. Bunda kreditorlarning har bir keyingi navbatdagi talablari kreditorlarning oldingi navbatdagi talablari to\u2018liq qanoatlantirilganidan so\u2018ng qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

Mol-mulkka bo\u2018lgan o\u2018z huquqlari yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi to\u2018g\u2018risidagi yozuvni garov reyestriga kiritmagan kreditorlarning talablari mazkur mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlari yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqi to\u2018g\u2018risidagi yozuvni garov reyestriga kiritgan kreditorlarning talablari qanoatlantirilgandan keyin ushbu mol-mulkning yoki yer uchastkasini ijaraga olish huquqining qiymatidan kelib chiqqan holda, bunday huquqlar yuzaga kelishining kalendar navbatiga muvofiq qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

Kreditor o\u2018z talabini qanoatlantirish navbatidan o\u2018zganing foydasiga voz kechishga, agar bu voz kechish boshqa kreditorlarning huquqlarini cheklab qo\u2018ymasa, haqli.<\/span><\/p>\n

1-\u00a7. Neustoyka<\/span><\/strong><\/p>\n

260-modda. Neustoyka tushunchasi<\/span><\/p>\n

Qonunchilik yoki shartnoma bilan belgilangan, qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kreditorga to\u2018lashi shart bo\u2018lgan pul summasi neustoyka hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Neustoyka to\u2018lash haqidagi talab bo\u2018yicha kreditor o\u2018ziga yetkazilgan zararni isbotlashga majbur emas.<\/span><\/p>\n

Neustoyka bilan faqat haqiqiy talab ta\u2019minlanadi.<\/span><\/p>\n

Agar qarzdor majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun javobgar bo\u2018lmasa, kreditor neustoyka to\u2018lashni talab qilishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

261-modda. Neustoyka shakllari<\/span><\/p>\n

Neustoyka jarima yoki penya shaklida bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qarzdor majburiyatlarni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda to\u2018laydigan va, qoida tariqasida, qat\u2019iy pul summasida hisoblanadigan neustoyka jarima hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Qarzdor majburiyatlarning bajarilishini kechiktirib yuborganida to\u2018laydigan va o\u2018tkazib yuborilgan muddatning har bir kuni uchun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan hisoblanadigan neustoyka penya hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

262-modda. Neustoyka to\u2018g\u2018risidagi kelishuvning shakli<\/span><\/p>\n

Neustoyka to\u2018g\u2018risidagi kelishuv yozma shaklda tuzilishi kerak.<\/span><\/p>\n

263-modda. Qonuniy neustoyka<\/span><\/p>\n

Neustoyka to\u2018lash taraflarning kelishuvida nazarda tutilgan yoki tutilmaganligidan qat\u2019i nazar, kreditor qonunda belgilangan neustoyka (qonuniy neustoyka)ni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Qonuniy neustoykaning miqdori, agar qonun taqiqlamasa, taraflarning kelishuvi bilan ko\u2018paytirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

2-\u00a7. Garov<\/span><\/strong><\/p>\n

264-modda. Garov tushunchasi va uning vujudga kelish asoslari<\/span><\/p>\n

Bir shaxsning boshqa shaxsga mol-mulkni yoki unga bo\u2018lgan huquqni majburiyatlarni ta\u2019minlash uchun berishi garov hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Garovga ko\u2018ra qarzdor garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bajarmagan taqdirda kreditor (garovga oluvchi) bu majburiyat bo\u2018yicha o\u2018z talabi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning qiymatidan ushbu mol-mulk egasi bo\u2018lgan shaxs (garovga qo\u2018yuvchi)ning boshqa kreditorlariga qaraganda imtiyozli suratda qanoatlantirilishiga, qonunda nazarda tutilgan tartibda, haqli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni yo\u2018qotganlik yoki unga ziyon yetkazganlik uchun sug\u2018urta haqidan, bu mol-mulk kimning foydasiga sug\u2018urta qilingan bo\u2018lishidan qat\u2019i nazar, o\u2018z talabi yuqoridagi asoslarda qanoatlantirilishiga haqli, basharti mol-mulkni yo\u2018qotish yoki unga ziyon yetkazish garovga oluvchi javobgar bo\u2018lgan sabablarga ko\u2018ra yuz bergan bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

Garov shartnoma yoki qonun asosida amalda yuzaga keladi.<\/span><\/p>\n

265-modda. Garov turlari<\/span><\/p>\n

Garov zakalat, ipoteka, shuningdek huquqlar garovi tarzida amal qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yiladigan mulk garovga qo\u2018yuvchi tomonidan garovga oluvchiga o\u2018tkazilganda garov zakalat deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ko\u2018chmas mulkni garovga qo\u2018yish ipoteka hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

266-modda. Garovga qo\u2018yuvchi<\/span><\/p>\n

Qarzdorning o\u2018zi ham, uchinchi shaxs ham garovga qo\u2018yuvchi bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ashyoning mulkdori ashyoni garovga qo\u2018yuvchi bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yiladigan huquqning egasi bo\u2018lgan shaxs huquqni garovga qo\u2018yuvchi bo\u2018lishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Basharti, qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, mulkdorning roziligisiz ashyoviy huquqni garovga qo\u2018yishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

267-modda. Garov narsasi<\/span><\/p>\n

Har qanday mol-mulk, shu jumladan ashyolar va mulkiy huquqlar (talablar) garov narsasi bo\u2018lishi mumkin, muomaladan chiqarilgan mol-mulk, kreditorning shaxsi bilan uzviy bog\u2018liq bo\u2018lgan talabnomalar, xususan hayoti va sog\u2018lig\u2018iga yetkazilgan zararni qoplash to\u2018g\u2018risidagi talablar, alimentlar to\u2018g\u2018risidagi talablar hamda boshqa shaxsga berilishi qonun bilan man etilgan boshqa talablar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Fuqarolarning undiruv qaratilishi mumkin bo\u2018lmagan ayrim turdagi mol-mulkini garovga qo\u2018yish qonunchilik bilan man etilishi yoki cheklanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

268-modda. Garov bilan ta\u2019minlanadigan talab<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garov talabning uni qondirish paytidagi hajmini ta\u2019minlaydi, xususan foizlar, neustoyka, ijroni kechiktirib yuborish natijasida yetkazilgan zarar to\u2018lanishini, shuningdek garovga oluvchining garovga qo\u2018yilgan ashyoni saqlashga qilgan zarur xarajatlari va undiruv xarajatlari to\u2018lanishini ta\u2019minlaydi.<\/span><\/p>\n

269-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning garovga oluvchiga berilishi va berilmasligi<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada o\u2018zgacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga qo\u2018yilgan mol-mulk garovga qo\u2018yuvchida qoladi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilgan muomaladagi tovarlar garovga oluvchiga topshirilmaydi.<\/span><\/p>\n

Garov narsasi garovga oluvchi tomonidan qulflangan va muhrlangan (muhr mavjud bo\u2018lgan taqdirda) holda garovga qo\u2018yuvchida qoldirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garov narsasi garovga qo\u2018yilganligini bildiruvchi belgilar qo\u2018ygan holda garovga qo\u2018yuvchida qoldirilishi mumkin (qat\u2019iy garov).<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchi tomonidan egalik qilish yoki foydalanish uchun vaqtincha uchinchi shaxsga topshirilgan garov narsasi garovga qo\u2018yuvchida qoldirilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Qimmatli qog\u2018oz bilan tasdiqlangan mulkiy huquq garovga qo\u2018yilganida, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga oluvchiga yoki notarius depozitiga topshiriladi.<\/span><\/p>\n

270-modda. Garov huquqining vujudga kelishi<\/span><\/p>\n

Garov huquqi garov to\u2018g\u2018risida shartnoma tuzilgan paytdan yoxud, basharti shartnoma notarial tasdiqlanishi shart bo\u2018lsa \u2014 notarial tasdiqlangan paytdan, shartnoma ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi shart bo\u2018lganida esa \u2014 u ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, garov narsasi qonunga yoki shartnomaga asosan garovga qo\u2018yuvchida bo\u2018lishi lozim bo\u2018lsa, garov huquqi unga garov narsasi berilgan paytdan, basharti bunday topshirish shartnoma tuzilishidan avval amalga oshgan bo\u2018lsa \u2014 shartnoma tuzilgan paytdan boshlab vujudga keladi.<\/span><\/p>\n

271-modda. Garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma, uning shakli va shartnomani ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada garov narsasi va uning bahosi, garov bilan ta\u2019minlanadigan majburiyatning mohiyati, miqdori va bajarilish muddati yoxud garov narsasini hamda garov bilan ta\u2019minlanadigan majburiyatni identifikatsiya qilish uchun yetarli bo\u2018lgan ma\u2019lumotlar ko\u2018rsatiladi. Unda garovga qo\u2018yilgan mol-mulk taraflarning qaysi birida ekanligi ham ko\u2018rsatilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Garov narsasi mol-mulkni umumiy tavsiflash orqali, shu jumladan mazkur mol-mulkni alohida tur yoki tasnif sifatida tavsiflash vositasida identifikatsiya qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garov bilan ta\u2019minlanadigan majburiyat garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning qiymatidan qoplanishi mumkin bo\u2018lgan majburiyatning eng ko\u2018p summasini ko\u2018rsatish yo\u2018li bilan identifikatsiya qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garov to\u2018g\u2018pisidagi shartnoma yozma shaklda tuzilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ipoteka to\u2018g\u2018risidagi shartnoma, shuningdek notarial tartibda tasdiqlanishi kerak bo\u2018lgan shartnoma bo\u2018yicha majburiyatlarni ta\u2019minlash yuzasidan ko\u2018char mol-mulkni yoki mol-mulkka bo\u2018lgan huquqlarni garovga qo\u2018yish to\u2018g\u2018risidagi shartnoma notarial tartibda tasdiqlanishi lozim, bundan birlamchi bozordan ko\u2018chmas mulk va transport vositalarini olish chog\u2018idagi ipoteka va garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomalar mustasno.<\/span><\/p>\n

Ipoteka to\u2018g\u2018risidagi shartnoma tegishli mol-mulkka doir bitimlarni ro\u2018yxatdan o\u2018tkazish uchun belgilangan tartibda ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning to\u2018rtinchi, beshinchi va oltinchi qismlaridagi qoidalarga rioya qilmaslik garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomaning haqiqiy emasligini keltirib chiqaradi.<\/span><\/p>\n

272-modda. Garovga oluvchining huquqlari joriy qilinadigan mol-mulk<\/span><\/p>\n

Garov narsasi bo\u2018lgan ashyoga garovga oluvchining huquqlari (garov huquqi), agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ashyoning kimga mansubligiga qarab joriy qilinadi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkdan foydalanish natijasida olingan hosil, mahsulot va daromadlarga garov huquqi shartnomada nazarda tutilgan hollarda jopiy qilinadi.<\/span><\/p>\n

Butun korxona yoki boshqa mulkiy kompleks ipotekasida garov huquqi uning tarkibiga kiruvchi ko\u2018chmas va ko\u2018char mol-mulkning hammasiga, shu jumladan talab qilish huquqi va mutlaq huquqlarga, shu bilan bir qatorda ipoteka davrida olingan huquqlarga ham, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, joriy qilinadi.<\/span><\/p>\n

Bino yoki inshoot ipotekasiga ayni bir vaqtning o\u2018zida o\u2018sha shartnoma bo\u2018yicha shu bino yoki inshoot joylashgan yer uchastkasini yoxud bu uchastkaning garovga qo\u2018yilayotgan obyekt ishlashini ta\u2019minlaydigan qismini yoki garovga qo\u2018yuvchiga qarashli bo\u2018lgan ushbu uchastkani yoxud uning tegishli qismini ijaraga olish huquqini bir vaqtda ipotekaga qo\u2018ygan taqdirdagina yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Yer uchastkasini ipotekaga qo\u2018yishda garov huquqi, agar shartnomada boshqacha shart nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga qo\u2018yuvchining ushbu uchastkada bo\u2018lgan yoki qurilayotgan binolari va inshootlariga joriy qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

Shartnomada bunday shart bo\u2018lmasa, undiruv garovga qo\u2018yilgan yer uchastkasiga qaratilgan taqdirda garovga qo\u2018yuvchi yer uchastkasi uning bino yoki inshootdan o\u2018z o\u2018rnida foydalanish uchun zarur bo\u2018lgan qismidan cheklangan tarzda foydalanish (servitut) huquqini saqlab qoladi. Uchastkaning bu qismidan foydalanish shartlari garovga qo\u2018yuvchining garovga oluvchi bilan kelishuvi asosida, nizo chiqqan taqdirda esa \u2014 sud tomonidan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yuvchiga emas, balki boshqa shaxsga qarashli binolar yoki inshootlar joylashgan yer uchastkasiga ipoteka belgilangan bo\u2018lsa, garovga oluvchi undiruvni ushbu uchastkaga qaratganida va u kimoshdi savdosida sotilganida garovga qo\u2018yuvchining ushbu shaxsga nisbatan huquq va burchlari uchastkani sotib oluvchiga o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

Garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada, qonun asosida paydo bo\u2018ladigan garovga nisbatan esa \u2014 qonunda, garovga qo\u2018yuvchi kelajakda ega bo\u2018ladigan ashyolarni va mulkiy huquqlarni garovga qo\u2018yish nazarda tutilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

273-modda. Navbatdagi garov<\/span><\/p>\n

Garovda turgan mol-mulk garovga qo\u2018yuvchi tomonidan boshqa talablarni ta\u2019minlash uchun garovga (navbatdagi garovga) berilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Navbatdagi garovga, agar u garov to\u2018g\u2018risidagi oldingi shartnomalarda taqiqlanmagan bo\u2018lsa hamda basharti oldingi va navbatdagi garovga oluvchilar tomonidan garov reyestriga tegishli yozuv kiritilgan bo\u2018lsa, yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchi har bir navbatdagi garovga oluvchiga ushbu mol-mulkning mavjud bo\u2018lgan barcha garovlari haqida ma\u2019lum qilishi shart va u ushbu majburiyatni bajarmaslik tufayli garovga oluvchilarga yetkazilgan zarar uchun javob beradi.<\/span><\/p>\n

Agar oldingi garov shartnomasida navbatdagi garov shartnomasini tuzish mumkin bo\u2018lgan shartlar nazarda tutilgan bo\u2018lsa, bunday garov shartnomasi oldingi shartnomada ko\u2018rsatilgan shartlarga amal qilgan holda tuzilishi kerak. Ko\u2018rsatilgan shartlar buzilgan taqdirda oldingi garovga oluvchi shu tufayli yetkazilgan zararlarning o\u2018rnini qoplashni garovga qo\u2018yuvchidan talab qilishga haqlidir.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yilgan mol-mulk boshqa talablarni ta\u2019minlash uchun yana bir garovning (navbatdagi garovning) narsasiga aylansa, navbatdagi garovga oluvchining talablari ushbu Kodeksda belgilangan tartibda mazkur mol-mulkning qiymatidan qanoatlantiriladi.<\/span><\/p>\n

274-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni saqlash va asrash<\/span><\/p>\n

Agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga qo\u2018yuvchi yoki garovga oluvchi garovga qo\u2018yilgan mol-mulk kimdaligiga qarab (ushbu Kodeksning 269-moddasi):<\/span><\/p>\n

1) garovga qo\u2018yilgan mol-mulk yo\u2018qolishi yoki shikastlanishi xavfidan uning to\u2018la qiymati bo\u2018yicha, bordi-yu mol-mulkning to\u2018la qiymati garov bilan ta\u2019minlangan talabning miqdoridan oshib ketsa, talab miqdoridan kam bo\u2018lmagan summaga garovga qo\u2018yuvchi hisobidan sug\u2018urtalashi;<\/span><\/p>\n

2) garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning asralishini ta\u2019minlash uchun, shu jumladan uni uchinchi shaxslarning tajovuzlari va talablaridan himoya qilish uchun zarur choralarni ko\u2018rishi;<\/span><\/p>\n

3) garovga qo\u2018yilgan mol-mulk yo\u2018qolishi yoki uning shikastlanishi xavfi paydo bo\u2018lganligi to\u2018g\u2018risida ikkinchi tarafni darhol ogohlantirishi shart.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi va garovga qo\u2018yuvchi ikkinchi tarafdagi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning mavjudligini, miqdorini, holatini va uni saqlash sharoitlarini hujjatlar asosida va amalda tekshirishga haqli.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi ushbu moddaning birinchi qismida ko\u2018rsatilgan burchlarni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning yo\u2018qolish yoki shikastlanish xavfini tug\u2018diradigan darajada qo\u2018pol suratda buzganida garovga qo\u2018yuvchi garovni muddatidan oldin bekor qilishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

275-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulk yo\u2018qolishi yoki shikastlanishining oqibatlari<\/span><\/p>\n

Agar garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga qo\u2018yuvchi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning tasodifan nobud bo\u2018lishi yoki tasodifan shikastlanishi xavfini o\u2018z zimmasiga oladi.<\/span><\/p>\n

Agar garovga oluvchi ushbu Kodeksning 333-moddasiga muvofiq javobgarlikdan ozod etilishi mumkinligini isbotlay olmasa, u o\u2018ziga topshirilgan garov narsasining butunlay yoki qisman yo\u2018qolganligi yoxud shikastlanganligi uchun javob beradi.<\/span><\/p>\n

Garov narsasi garovga oluvchiga topshirish chog\u2018ida qancha summaga baholangan bo\u2018lishidan qat\u2019i nazar, garovga oluvchi garov narsasi yo\u2018qolganligi uchun uning haqiqiy qiymati miqdorida, garov narsasiga shikast yetkazilganligi uchun esa \u2014 bu qiymat qancha summaga kamaygan bo\u2018lsa, shuncha summa miqdorida javob beradi.<\/span><\/p>\n

Agar garov narsasi shikastlanish natijasida undan bevosita o\u2018z vazifasi bo\u2018yicha foydalanish mumkin bo\u2018lmaydigan darajada o\u2018zgargan bo\u2018lsa, garovga qo\u2018yuvchi undan voz kechishga va uning yo\u2018qolganligi uchun haq talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Shartnomada garovga oluvchining garov narsasi yo\u2018qolishi yoki shikastlanishi tufayli garovga qo\u2018yuvchiga yetkazilgan boshqa zararni to\u2018lash majburiyati nazarda tutilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Garov bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha qarzdor bo\u2018lgan garovga qo\u2018yuvchi garov narsasining yo\u2018qolishi yoki shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni to\u2018lash to\u2018g\u2018risidagi talabni garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatlarni qoplash uchun hisobga olishga haqli.<\/span><\/p>\n

276-modda. Garov narsasini almashtirish va tiklash<\/span><\/p>\n

Garov narsasini almashtirishga, agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga oluvchining roziligi bilan yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Agar garov narsasi nobud bo\u2018lgan yoki shikastlangan yoxud unga bo\u2018lgan mulk huquqi yo xo\u2018jalik yuritish huquqi qonunda belgilangan asoslarga ko\u2018ra bekor qilingan bo\u2018lsa, garovga qo\u2018yuvchi oqilona muddatda (nizo chiqqan taqdirda esa \u2014 sud belgilagan muddatda) garov narsasini tiklashga yoki shartnomada boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, uni teng qiymatli boshqa mol-mulk bilan almashtirishga haqli.<\/span><\/p>\n

277-modda. Garov narsasidan foydalanish va uni tasarruf etish<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada o\u2018zgacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa yoki garovning mohiyatidan anglashilmasa, garovga qo\u2018yuvchi garov narsasidan uning vazifasiga ko\u2018ra foydalanishga, shu jumladan undan hosil va daromadlar olishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa va garovning mohiyatidan anglashilmasa, garovga qo\u2018yuvchi faqat garovga oluvchining roziligi bilan garov narsasini boshqa shaxsga berishga, uni ijaraga yoki bepul foydalanish uchun boshqa shaxsga topshirishga yoxud uni boshqacha tarzda tasarruf etishga haqli.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchining garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni vasiyat qilib qoldirish huquqini cheklaydigan kelishuv o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emasdir.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi o\u2018ziga topshirilgan garov narsasidan shartnomada nazarda tutilgan hollardagina foydalanishga haqli bo\u2018lib, garovga qo\u2018yuvchiga undan foydalanish to\u2018g\u2018risida muntazam hisobot bepib turadi. Shartnomaga muvofiq garovga oluvchi zimmasiga asosiy majburiyatni bajarish maqsadida yoki garovga qo\u2018yuvchining manfaatlarini ko\u2018zlab, garov narsasidan hosil va daromadlar olish burchi yuklab qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

278-modda. Garovga oluvchining garov narsasiga bo\u2018lgan o\u2018z huquqlarini himoya qilishi<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi o\u2018z ixtiyorida bo\u2018lgan yoki bo\u2018lishi lozim bo\u2018lgan garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni boshqa shaxsning qonunsiz egallashidan, shu jumladan garovga qo\u2018yuvchining egallashidan talab qilib olishga haqli (ushbu Kodeksning 228, 229, 230, 232-moddalari).<\/span><\/p>\n

Shartnoma shartlariga ko\u2018ra garovga oluvchiga o\u2018ziga topshirilgan garov narsasidan foydalanish huquqi berilgan hollarda u boshqa shaxslardan, shu jumladan garovga qo\u2018yuvchidan ham, o\u2018z huquqining har qanday buzilishini bartaraf etishni, garchi bu buzilishlar egalik qilishdan mahrum etish bilan bog\u2018liq bo\u2018lmasa ham (ushbu Kodeksning 231, 232-moddalari), talab qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

279-modda. Undiruvni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratish asoslari<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchining (kreditorning) talablarini qondirish uchun undiruvni qarzdor garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni o\u2018zi javobgar bo\u2018lgan vaziyatlarda bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratish mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatning qarzdor tomonidan buzilishi juda arzimas bo\u2018lsa va shu tufayli garovga oluvchining talablarining miqdori garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning qiymatiga mutlaqo mos kelmasa, undiruvni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratishni rad etish mumkin, qonunda belgilangan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

280-modda. Undiruvni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratish tartibi<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchining (kreditorning) talablari garovga qo\u2018yilgan ko\u2018chmas mol-mulk qiymatidan sudning qaroriga muvofiq qondiriladi.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchining talabini garovga qo\u2018yilgan ko\u2018chmas mol-mulk hisobidan sudga murojaat qilmasdan qondirishga, agar bu garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada nazarda tutilgan bo\u2018lsa yoxud undiruvni garov narsasiga qaratish uchun asoslar vujudga kelganidan keyin garovga oluvchining garovga qo\u2018yuvchi bilan tuzilgan, notarial tartibda tasdiqlangan kelishuvi asosida yo\u2018l qo\u2018yiladi. Mazkur kelishuv tufayli huquqlari buzilgan shaxsning da\u2019vosiga ko\u2018ra bunday kelishuv sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yuvchining garovga oluvchi bilan kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garovga oluvchining talablari garovga qo\u2018yilgan ko\u2018char mol-mulk hisobidan sud hujjatiga muvofiq qondiriladi. Agar qonunda boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, undiruv garovga oluvchiga topshirilgan garov narsasiga garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada belgilangan tartibda qaratilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Undiruv garov narsasiga quyidagi hollarda faqat sudning qaroriga muvofiq qaratilishi mumkin:<\/span><\/p>\n

1) qonunda boshqa shaxsning yoki organning garov to\u2018g\u2018risida shartnoma tuzish uchun roziligi yoxud ruxsati haqidagi talab belgilangan bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

2) garov narsasi tarixiy, ilmiy, badiiy qimmatga yoki o\u2018zga madaniy qimmatga ega mol-mulk bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

3) garovga qo\u2018yuvchi yo\u2018qolgan bo\u2018lsa va uning turgan joyini aniqlash mumkin bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

281-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni sotish<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksning 280-moddasiga muvofiq undiruv qaratilgan, garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni majburiy ravishda realizatsiya qilish qonunchilikda belgilangan tartibda elektron onlayn-auksion shaklidagi ochiq kimoshdi savdosida sotish orqali amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchining iltimosiga ko\u2018ra, sud undiruvni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratish to\u2018g\u2018risidagi qarorda uni ochiq kimoshdi savdosida sotishni bir yil muddatgacha kechiktirishga haqli. Kechiktirish ushbu mol-mulkning garovi bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha taraflarning huquq va majburiyatlariga daxl qilmaydi hamda kreditorning kechiktirish vaqti mobaynida ko\u2018paygan zararlarining o\u2018rnini qoplashdan va neustoykani undirishdan qarzdorni ozod qilmaydi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilgan, suddan tashqari tartibda undiruv qaratilgan mol-mulk kimoshdi savdosida sotish, bevosita sotish, kreditga, lizingga, ijaraga berish, bo\u2018lib-bo\u2018lib sotish yo\u2018li bilan yoki qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa bitimlar orqali realizatsiya qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosi amalga oshmagan deb e\u2019lon qilinganda (undiruv garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka suddan tashqari tartibda qaratilgan taqdirda) garovga oluvchi garovga qo\u2018yuvchi bilan kelishuvga ko\u2018ra, garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni sotib olishga va xarid narxini garov bilan ta\u2019minlangan o\u2018z talablari hisobiga o\u2018tkazishga haqli. Bunday kelishuvga nisbatan oldi-sotdi shartnomasi to\u2018g\u2018risidagi qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Takroriy kimoshdi savdosi amalga oshmagan deb e\u2019lon qilinganda garovga oluvchi garov narsasini realizatsiya qilinmagan garov narsasini takroriy kimoshdi savdosidagi boshlang\u2018ich sotish narxidan ko\u2018pi bilan o\u2018n foiz kamroq summada baholab, o\u2018zida olib qolishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar garovga oluvchi garov narsasini o\u2018zida olib qolish huquqidan takroriy kimoshdi savdosi amalga oshmagan deb e\u2019lon qilingan kundan e\u2019tiboran bir oy ichida foydalanmasa, garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma bekor qilinadi.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni realizatsiya qilish chog\u2018ida tushgan summa garovga oluvchining talabini qoplash uchun yetarli bo\u2018lmasa, u, qonunda yoki shartnomada boshqacha ko\u2018rsatma mavjud bo\u2018lmagan taqdirda, yetishmayotgan summani garovga asoslangan imtiyozdan foydalanmagan holda, qarzdorning boshqa mol-mulkidan olish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni realizatsiya qilish chog\u2018ida tushgan summa garovga oluvchilarning garov bilan ta\u2019minlangan talablari miqdoridan oshib ketsa, farq garovga qo\u2018yuvchiga qaytariladi.<\/span><\/p>\n

Qarzdor yoki uchinchi shaxs bo\u2018lgan garovga qo\u2018yuvchi garov narsasi realizatsiya qilinguniga qadar istalgan vaqtda garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni yoki uning muddati o\u2018tkazib yuborilgan qismini bajarib, undiruvni garov narsasiga qaratishni va uni realizatsiya qilishni tugatishga haqli. Bu huquqni cheklaydigan kelishuv o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emasdir.<\/span><\/p>\n

282-modda. Garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni muddatidan ilgari bajarish va undiruvni garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratish<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni quyidagi hollarda muddatidan ilgari bajarishni talab qilishga haqli:<\/span><\/p>\n

1) agar garov narsasi garovga qo\u2018yuvchida qoldirilgan bo\u2018lib, garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma buzilgan holda uning egaligidan chiqqan bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

2) garovga qo\u2018yuvchi garov narsasini almashtirish qoidalarini buzgan bo\u2018lsa (ushbu Kodeksning 276-moddasi);<\/span><\/p>\n

3) garov narsasi garovga oluvchi javob bermaydigan vaziyatlarda yo\u2018qolgan bo\u2018lsa, agar garovga qo\u2018yuvchi ushbu Kodeks 276-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan huquqdan foydalanmagan bo\u2018lsa.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi quyidagi hollarda garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni muddatidan ilgari bajarishni talab qilishga, agar uning talabi qondirilmasa, undiruvni garov narsasiga qaratishga haqli:<\/span><\/p>\n

1) garovga qo\u2018yuvchi navbatdagi garov qoidasini buzgan bo\u2018lsa (ushbu Kodeksning 273-moddasi);<\/span><\/p>\n

2) garovga qo\u2018yuvchi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni saqlash va asrash yuzasidan ushbu Kodeks 274-moddasi birinchi qismining 1 va 2-bandlarida hamda ikkinchi qismida nazarda tutilgan burchlarni bajarmasa;<\/span><\/p>\n

3) garovga qo\u2018yuvchi garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni tasarruf etish qoidalarini buzsa (ushbu Kodeks 277-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlari);<\/span><\/p>\n

4) boshqa kreditorlar tomonidan undiruv garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka qaratilganda, shu jumladan sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlari majburiy ijro etilganda.<\/span><\/p>\n

283-modda. Garovning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Garov quyidagi hollarda bekor bo\u2018ladi:<\/span><\/p>\n

1) garov bilan ta\u2019minlangan majburiyat bekor bo\u2018lganida;<\/span><\/p>\n

2) ushbu Kodeks 274-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan asoslar bo\u2018lganida garovga qo\u2018yuvchining talabi bilan;<\/span><\/p>\n

3) garovga qo\u2018yilgan ashyo nobud bo\u2018lganida yoki garovga qo\u2018yilgan huquq bekor bo\u2018lganida, basharti garovga qo\u2018yuvchi ushbu Kodeks 276-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan huquqdan foydalangan bo\u2018lmasa;<\/span><\/p>\n

4) garovga qo\u2018yilgan mol-mulk realizatsiya qilingan taqdirda, shuningdek uni realizatsiya qilish mumkin bo\u2018lmagan taqdirda (ushbu Kodeksning 281-moddasi). Ipoteka to\u2018g\u2018risidagi shartnoma ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan reyestrda ipoteka tugatilganligi to\u2018g\u2018risida belgi qo\u2018yilgan bo\u2018lishi kerak;<\/span><\/p>\n

5) agar garovga oluvchi ushbu Kodeks 282-moddasi ikkinchi qismining 4-bandida nazarda tutilgan huquqdan foydalanmagan bo\u2018lsa, bundan garovga qo\u2018yilgan mol-mulk realizatsiya qilinmaganligi va talablari garov bilan ta\u2019minlanmagan kreditorlarning o\u2018z talablarini qanoatlantirish uchun mazkur mol-mulkni qabul qilishni rad etganligi hollari mustasno.<\/span><\/p>\n

Garov bilan ta\u2019minlangan majburiyat bajarilishi natijasida yoki garovga qo\u2018yuvchining talabi bilan garov bekor bo\u2018lganida (ushbu Kodeks 274-moddasining uchinchi qismi) ixtiyorida garovga qo\u2018yilgan mol-mulk bo\u2018lgan garovga oluvchi uni darhol garovga qo\u2018yuvchiga qaytarib berishi shart.<\/span><\/p>\n

284-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka bo\u2018lgan huquq boshqa shaxsga o\u2018tganida garovning saqlanishi<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka mulk huquqi yoki uni xo\u2018jalik asosida yuritish huquqi garovga qo\u2018yuvchidan ushbu mol-mulkni haq olib yoki haq olmasdan boshqa shaxsga berish natijasida yoxud universal huquqiy vorislik tartibida boshqa shaxsga o\u2018tgan taqdirda garov huquqi o\u2018z kuchida qoladi, bundan muomaladagi tovarlarning garovi hamda garovga qo\u2018yilgan mol-mulkka bo\u2018lgan mulk huquqi yoki xo\u2018jalik asosida yuritish huquqi garovni saqlamagan holda boshqa shaxsga o\u2018tishiga garovga oluvchi rozilik bildirgan hollar mustasno.<\/span><\/p>\n

Agar garovga oluvchi bilan kelishuvda o\u2018zgacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, garovga qo\u2018yuvchining huquqiy vorisi garovga qo\u2018yuvchining o\u2018rniga o\u2018tadi va uning hamma burchlarini bajaradi.<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yuvchining garov narsasi bo\u2018lgan mol-mulki huquqiy vorislik tartibida bir necha shaxsga o\u2018tgan bo\u2018lsa, huquqiy vorislarning (mol-mulkni oluvchilarning) har biri garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bajarmaslikning garovdan kelib chiqadigan oqibatiga mazkur mol-mulkning o\u2018ziga o\u2018tgan qismiga mutanosib ravishda javob beradi. Agar garov narsasi bo\u2018linmasa yoki boshqa asoslarga ko\u2018ra huquqiy vorislarning umumiy mulki bo\u2018lib qolsa, ular solidar garovga qo\u2018yuvchilarga aylanadilar.<\/span><\/p>\n

285-modda. Garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni majburiy ravishda olib qo\u2018yishning oqibatlari<\/span><\/p>\n

Agar garovga qo\u2018yuvchining garov narsasi bo\u2018lgan mol-mulkka mulk huquqi qonun bilan belgilangan asoslar va tartibda, jamoat ehtiyojlari uchun olib qo\u2018yilganligi (qayta sotib olish), rekvizitsiya yoki natsionalizatsiya oqibatida bekor bo\u2018lsa, garovga qo\u2018yuvchiga boshqa mol-mulk beriladi yoki tegishli haq (kompensatsiya) to\u2018lanadi. Bunday holda o\u2018rniga-o\u2018rin berilgan mol-mulkka garov huquqi tatbiq etiladi yoki tegishincha, garovga oluvchi garovga qo\u2018yuvchiga tegishi kerak bo\u2018lgan haq summasidan (kompensatsiyadan) o\u2018z talabini imtiyozli qanoatlantirish huquqiga ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Garov narsasi bo\u2018lgan mol-mulk aslida ushbu mol-mulkning egasi boshqa shaxs ekanligi (ushbu Kodeksning 228-moddasi) asosida garovga qo\u2018yuvchidan qonunda belgilangan tartibda olib qo\u2018yilgan hollarda ushbu mol-mulkning garovga qo\u2018yilishi bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda garovga oluvchi garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatni muddatidan ilgari bajarishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

286-modda. Garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma bo\u2018yicha huquqlardan boshqa shaxs foydasiga voz kechish<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchi talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish yo\u2018li bilan kreditorning huquqlarini boshqa shaxsga berish haqidagi qoidalarga (ushbu Kodeksning 313-321-moddalari) rioya qilgan holda garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma bo\u2018yicha o\u2018z huquqlarini boshqa shaxsga berishga haqli.<\/span><\/p>\n

Garovga oluvchining garov to\u2018g\u2018risidagi shartnoma bo\u2018yicha o\u2018z huquqlaridan boshqa shaxs foydasiga voz kechishi, agar garov bilan ta\u2019minlangan asosiy majburiyat bo\u2018yicha qarzdordan talab qilish huquqidan ham o\u2018sha shaxs foydasiga voz kechilgan bo\u2018lsa, haqiqiy bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Agar boshqacha hol isbotlangan bo\u2018lmasa, ipoteka to\u2018g\u2018risidagi shartnoma bo\u2018yicha huquqlardan boshqa shaxs foydasiga voz kechilishi ipoteka bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha huquqlardan boshqa shaxs foydasiga voz kechilishini ham anglatadi.<\/span><\/p>\n

287-modda. Garov bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha qarzni boshqa shaxsga o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Garov bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha qarz boshqa shaxsga o\u2018tkazilishi bilan, agar garovga qo\u2018yuvchi kreditorga yangi qarzdor uchun javob berishga rozilik bergan bo\u2018lmasa (ushbu Kodeksning 322-moddasi), garov bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

288-modda. Muomaladagi tovarlar garovi<\/span><\/p>\n

Tovarlarni garovga qo\u2018yib, ularni garovga qo\u2018yuvchida qoldirish va ularning umumiy qiymati garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada ko\u2018psatilganidan kamaymasligini shart qilib qo\u2018ygan holda garovga qo\u2018yuvchiga garovga qo\u2018yilgan mol-mulkning tarkibi va asl shaklini (tovar zaxiralari, xomashyo, materiallar, yarim tayyor mahsulotlar, tayyor mahsulot va shu kabilar) o\u2018zgartirish huquqining berilishi muomaladagi tovarlar garovi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilgan muomaladagi tovarlar qiymatining kamayishiga, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, garov bilan ta\u2019minlangan majburiyatning bajarilgan qismiga mos keladigan darajada yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchi tomonidan boshqa shaxslarga bepilgan muomaladagi tovarlar egallovchining mulkiga, xo\u2018jalik yuritishiga yoki operativ boshqaruviga o\u2018tgan paytdan boshlab garov narsasi bo\u2018lmay qoladi, garovga qo\u2018yuvchi tomonidan olingan, garov to\u2018g\u2018risidagi shartnomada ko\u2018rsatilgan tovarlar esa \u2014 garovga qo\u2018yuvchida ularga nisbatan mulk huquqi vujudga kelgan paytdan e\u2019tiboran garov narsasiga aylanadi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yuvchi muomaladagi tovarlar garovi shartlarini buzgan taqdirda, garovga oluvchi garovga qo\u2018yilgan tovarlarga o\u2018z belgilari va muhrlarini (muhrlar mavjud bo\u2018lgan taqdirda) bosib, tartibni buzish bartaraf qilingunga qadar ular bilan amalga oshiriladigan operatsiyalarni to\u2018xtatib turishga haqli.<\/span><\/p>\n

289-modda. Ashyolarning lombardda garovga qo\u2018yilishi<\/span><\/p>\n

Fuqarolardan shaxsiy iste\u2019molga mo\u2018ljallangan ko\u2018char mol-mulkni qisqa muddatli mikroqarzlarni ta\u2019minlash uchun garovga qabul qilish ixtisoslashgan tashkilotlar \u2014 faoliyatini xabardor qilish tartibida amalga oshiradigan lombardlar tomonidan tadbirkorlik faoliyati sifatida amalga oshirilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Lombardda ashyolarni garovga qo\u2018yish haqidagi shartnoma lombard tomonidan garov pattasi berish yo\u2018li bilan rasmiylashtiriladi.<\/span><\/p>\n

Garovga qo\u2018yilayotgan ashyolar lombardga topshiriladi.<\/span><\/p>\n

Lombard garovga qabul qilingan ashyolarni garovga qabul qilish paytida shunga o\u2018xshash va shunday sifatli ashyolarning narxlariga mos bahodagi to\u2018liq summasida o\u2018z hisobidan garovga qo\u2018yuvchi foydasiga sug\u2018urtalashi shart.<\/span><\/p>\n

Lombard garovga qo\u2018yilgan ashyolardan foydalanishga va ularni tasarruf etishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

Lombard ashyolarning yo\u2018qolishi yoki shikastlanishi yengib bo\u2018lmas kuch oqibatida yuz berganligini isbotlay olmasa, garovga qo\u2018yilgan ashyolarning yo\u2018qolganligi yoki shikastlanganligi uchun javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, lombardda ashyolar garovi bilan ta\u2019minlangan kredit summasi belgilangan muddatda qaytarib berilmagan taqdirda, lombard notariusning ijro yozuvi asosida imtiyozli bir oylik muddat o\u2018tganidan keyin garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni sotish uchun belgilab qo\u2018yilgan tartibda (ushbu Kodeksning 281-moddasi) ushbu mol-mulkni sotishga haqli. Shundan keyin hatto garovga qo\u2018yilgan mol-mulkni sotishdan tushgan summa talablarni to\u2018liq qanoatlantirish uchun yetarli bo\u2018lmasa ham, lombardning garovga qo\u2018yuvchiga (qarzdorga) talablari bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Lombardlar tomonidan fuqarolarga ularning ashyolarini garovga olib kredit berish qoidalari qonunchilik bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Lombardda ashyolarni garovga qo\u2018yish to\u2018g\u2018risidagi shartnomaning garovga qo\u2018yuvchining huquqlarini ushbu Kodeks yoki boshqa qonunlar bilan unga beriladigan huquqlarga qaraganda cheklab qo\u2018yadigan shartlari o\u2018z-o\u2018zidan haqiqiy emas.<\/span><\/p>\n

3-\u00a7. Ushlab qolish<\/span><\/strong><\/p>\n

290-modda. Ushlab qolish asoslari<\/span><\/p>\n

Qarzdorga yoki qarzdor ko\u2018rsatgan shaxsga topshirilishi lozim bo\u2018lgan ashyoni saqlayotgan kreditor ushbu ashyo haqini yoki u bilan bog\u2018liq chiqimlar va boshqa zararni kreditorga to\u2018lash majburiyatlari qarzdor tomonidan muddatida bajarilmagan taqdirda uni tegishli majburiyat bajarilgunga qadar ushlab qolishga haqli.<\/span><\/p>\n

Garchi ashyoning haqini to\u2018lash yoki uning chiqimlarini va boshqa zararni to\u2018lash bilan bog\u2018liq bo\u2018lmasa-da, biroq taraflari tadbirkorlar sifatida ish ko\u2018rayotgan majburiyatdan kelib chiqqan talablar ham ashyoni ushlab qolish bilan ta\u2019minlanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ashyo kreditor egaligiga o\u2018tganidan keyin unga bo\u2018lgan huquqlar uchinchi shaxs tomonidan olinganligiga qaramasdan, kpeditor o\u2018z qo\u2018lidagi bu ashyoni ushlab qolishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada boshqa tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, ushbu moddaning qoidalari qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

291-modda. Talablarni ushlab qolingan ashyo hisobidan qondirish<\/span><\/p>\n

Ashyoni ushlab qolgan kreditorning talablari uning qiymatidan garov bilan ta\u2019minlangan talablarni qondirish uchun nazarda tutilgan hajmda va tartibda qondiriladi.<\/span><\/p>\n

4-\u00a7. Kafillik<\/span><\/strong><\/p>\n

292-modda. Kafillik shartnomasi<\/span><\/p>\n

Kafillik shartnomasi bo\u2018yicha kafil boshqa shaxs o\u2018z majburiyatini to\u2018la yoki qisman bajarishi uchun uning kreditori oldida javob berishni o\u2018z zimmasiga oladi.<\/span><\/p>\n

Kafillik shartnomasi kelgusida vujudga keladigan majburiyatni ta\u2019minlash uchun ham tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kafillik shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak. Yozma shaklga rioya qilmaslik kafillik shartnomasining haqiqiy bo\u2018lmasligiga olib keladi.<\/span><\/p>\n

293-modda. Kafilning javobgarligi<\/span><\/p>\n

Qarzdor kafillik bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kafil va qarzdor kreditor oldida solidar javob beradilar, basharti qonunda yoki kafillik shartnomasida kafilning subsidiar javobgar bo\u2018lishi nazarda tutilgan bo\u2018lmasa.<\/span><\/p>\n

Basharti, kafillik shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, kafil kreditor oldida qarzdor bilan baravar hajmda javob beradi, shu jumladan foizlar to\u2018laydi, qarzni undirib olish bo\u2018yicha sud chiqimlarini va qarzdor majburiyatini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditor ko\u2018pgan boshqa zararlarni to\u2018laydi.<\/span><\/p>\n

Agar kafillik shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, birgalashib kafil bo\u2018lgan shaxslar kreditor oldida solidar javob beradilar.<\/span><\/p>\n

294-modda. Kafilga nisbatan da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgan taqdirda uning huquq va burchlari<\/span><\/p>\n

Kafil kreditorning talabiga qarshi qarzdor bildirishi mumkin bo\u2018lgan hamma e\u2019tirozlarni qo\u2018yishga haqli. Hatto qarzdor o\u2018z e\u2019tirozlaridan voz kechgan yoki o\u2018z majburiyatini tan olgan taqdirda ham kafil ushbu e\u2019tirozlarga bo\u2018lgan huquqini yo\u2018qotmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar kafilga nisbatan da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgan bo\u2018lsa, u qarzdorni ishda ishtirok etish uchun jalb qilishi shart. Aks holda qarzdor kreditorga qarshi o\u2018zining barcha e\u2019tirozlarini kafilning qarshi talabiga qarama-qarshi qo\u2018yish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

295-modda. Majburiyatni bajargan kafilning huquqlari<\/span><\/p>\n

Majburiyatni bajargan kafilga kreditorning ushbu majburiyat bo\u2018yicha huquqlari hamda garovga oluvchi sifatida kreditorga tegishli bo\u2018lgan huquqlar kafil kreditorning talabini qancha hajmda qanoatlantirgan bo\u2018lsa, shuncha hajmda o\u2018tadi. Kafil kreditorga to\u2018langan summaga foizlar to\u2018lashni va qarzdor uchun javobgarlik munosabati bilan ko\u2018rgan boshqa zararini to\u2018lashni qarzdordan talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Kafil majburiyatni bajarganidan keyin kreditor qarzdorga bo\u2018lgan talabni tasdiqlovchi hujjatlarni kafilga topshirishi va bu talabni ta\u2019minlaydigan huquqlarni berishi shart.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddada belgilangan qoidalar agar qonunda yoki kafilning qarzdor bilan shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

296-modda. Qarzdor majburiyatini bajarganligi haqida kafilni xabardor qilish<\/span><\/p>\n

Kafillik bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bajargan qarzdor bu haqda kafilni darhol xabardor qilishi shart. Aks holda o\u2018z navbatida majburiyatni bajargan kafil asossiz olinganni kreditordan undirib olishga yoki qarzdorga regress talab qo\u2018yishga haqli. Regress talab qo\u2018yilgan taqdirda qarzdor asossiz olingannigina kreditordan undirib olishga haqli.<\/span><\/p>\n

297-modda. Kafilning xizmatlariga haq to\u2018lash<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, kafil qarzdorga ko\u2018rsatgan xizmatlari uchun haq olish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

298-modda. Kafillikning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Kafillik bilan ta\u2019minlangan majburiyat bekor bo\u2018lgach, shuningdek ushbu majburiyat kafilning roziligisiz javobgarlikning oshishiga yoki uning uchun boshqa noqulay oqibatlarga olib keladigan tarzda o\u2018zgartirilgan taqdirda kafillik bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Kafillik bilan ta\u2019minlangan majburiyat bo\u2018yicha qarz boshqa shaxsga o\u2018tkazilganida, agar kafil yangi qarzdor uchun javobgar bo\u2018lish haqida kreditorga rozilik bergan bo\u2018lmasa, shuningdek kafil ta\u2019minlagan majburiyatni bajarish muddati kelganida kreditor qarzdor yoki kafil taklif qilgan tegishli ijroni qabul qilishdan bosh tortsa, kafillik bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Shartnomada ko\u2018rsatilgan kafillik muddati o\u2018tganidan keyin kafillik bekor bo\u2018ladi. Agar bunday muddat belgilangan bo\u2018lmasa, kreditor kafillik bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil davomida kafilga da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atmagan taqdirda kafillik bekor bo\u2018ladi. Agar asosiy majburiyatni bajarish muddati ko\u2018rsatilmagan va belgilanishi mumkin bo\u2018lmagan yoki talab qilib olish payti bilan belgilangan bo\u2018lsa, kreditor kafillik shartnomasi tuzilgan kundan boshlab bir yil mobaynida kafilga nisbatan da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atmagan taqdirda kafillik bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

5-\u00a7. Kafolat<\/span><\/p>\n

299-modda. Kafolat tushunchasi<\/span><\/p>\n

Kafolatga binoan bank, boshqa kredit muassasasi yoki sug\u2018urta tashkiloti (kafil) boshqa shaxs (prinsipal)ning iltimosiga ko\u2018ra kafil o\u2018z zimmasiga olayotgan majburiyat shartlariga muvofiq prinsipalning kreditori (benefitsiar) pul summasini to\u2018lash haqida yozma talabnoma taqdim etsa, pulni unga to\u2018lash haqida prinsipalga yozma majburiyat beradi.<\/span><\/p>\n

300-modda. Prinsipalning majburiyatlarini kafolat bilan ta\u2019minlash<\/span><\/p>\n

Kafolat prinsipalning benefitsiar oldidagi o\u2018z majburiyatini (asosiy majburiyatni) lozim darajada bajarishini ta\u2019minlaydi.<\/span><\/p>\n

Kafolat berilgani uchun prinsipal kafilga haq to\u2018laydi.<\/span><\/p>\n

301-modda. Kafolatning asosiy majburiyatdan mustaqilligi<\/span><\/p>\n

Kafilning benefitsiar oldidagi kafolatda nazarda tutilgan majburiyati ular o\u2018rtasidagi munosabatlarda bajarilishini ta\u2019minlash uchun shu kafolat berilgan asosiy majburiyatga, garchi kafolatda ushbu majburiyatga havola qilingan bo\u2018lsa-da, bog\u2018liq emas.<\/span><\/p>\n

302-modda. Kafolatning chaqirib olinmasligi<\/span><\/p>\n

Agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, u kafil tomonidan chaqirib olinishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

303-modda. Kafolat bo\u2018yicha huquqlarning boshqa shaxsga o\u2018tkazilmasligi<\/span><\/p>\n

Kafolat bo\u2018yicha benefitsiarga tegishli bo\u2018lgan kafilga talab qo\u2018yish huquqi, agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, boshqa shaxsga o\u2018tkazilishi mumkin emas.<\/span><\/p>\n

304-modda. Kafolatning kuchga kirishi<\/span><\/p>\n

Agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, u berilgan kundan e\u2019tiboran kuchga kiradi.<\/span><\/p>\n

305-modda. Kafolat bo\u2018yicha talab taqdim etish<\/span><\/p>\n

Benefitsiarning kafolat bo\u2018yicha pul summasini to\u2018lash haqidagi talabi kafolatda ko\u2018rsatilgan hujjatlarni ilova qilgan holda kafilga yozma ravishda taqdim etilishi kerak. Talabda yoki unga ilovada benefitsiar prinsipalning ta\u2019minlash uchun kafolat berilgan asosiy majburiyatni buzishi nimadan iboratligini ko\u2018rsatishi kerak.<\/span><\/p>\n

Benefitsiarning talabi kafolatda belgilangan muddat tugaguncha kafilga taqdim etilishi kerak.<\/span><\/p>\n

306-modda. Benefitsiarning talabini ko\u2018rib chiqishda kafilning majburiyatlari<\/span><\/p>\n

Kafil benefitsiarning talabini olganidan so\u2018ng bu haqda darhol prinsipalni xabardor qilishi va unga talabning nusxasini barcha tegishli hujjatlar bilan topshirishi kerak.<\/span><\/p>\n

Kafil benefitsiarning talabini unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga kafolatda ko\u2018rsatilgan muddatda ko\u2018rib chiqishi, muddat ko\u2018rsatilmaganda esa \u2014 mutanosib muddatda bu talab hamda unga ilova qilingan hujjatlar kafolat shartlariga mos kelishi yoki kelmasligini aniqlash uchun oqilona jonkuyarlik ko\u2018rsatishi kerak.<\/span><\/p>\n

307-modda. Kafilning benefitsiar talabini qondirishni rad etishi<\/span><\/p>\n

Agar benefitsiarning talabi yoki unga ilova qilingan hujjatlar kafolat shartlariga mos kelmasa yoxud kafilga kafolatda belgilab qo\u2018yilgan muddat tamom bo\u2018lganidan keyin taqdim etilgan bo\u2018lsa, kafil benefitsiarning talabini qondirishni rad etadi.<\/span><\/p>\n

Kafil benefitsiarning talabini qondirishni rad etganligi haqida uni darhol xabardor qilishi shart.<\/span><\/p>\n

Agar benefitsiarning talabi qondirilgunga qadar kafolat bilan ta\u2019minlangan asosiy majburiyat batamom yoki uning tegishli qismi bajarilganligi yoxud boshqa asoslarga ko\u2018ra bekor bo\u2018lganligi yoinki haqiqiy emas deb topilganligi kafilga ma\u2019lum bo\u2018lib qolsa, u bu haqda darhol benefitsiarga va prinsipalga xabar berishi shart.<\/span><\/p>\n

308-modda. Kafil majburiyatlarining chegaralari<\/span><\/p>\n

Kafolatda nazarda tutilgan kafilning benefitsiar oldidagi majburiyati kafolat berilgan summani to\u2018lash bilan cheklanadi.<\/span><\/p>\n

Kafolat bo\u2018yicha majburiyat bajarilmaganligi yoki lozim darajada bajarilmaganligi uchun kafilning benefitsiar oldidagi javobgarligi, agar kafolatda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, kafolat berilgan summa bilan cheklanmaydi.<\/span><\/p>\n

309-modda. Kafolatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Kafilning kafolat bo\u2018yicha benefitsiar oldidagi majburiyati quyidagi hollarda bekor bo\u2018ladi:<\/span><\/p>\n

1) kafolat berilgan summa benefitsiarga to\u2018lanishi;<\/span><\/p>\n

2) kafolatda belgilangan muddatning tamom bo\u2018lishi;<\/span><\/p>\n

3) benefitsiar kafolat bo\u2018yicha o\u2018z huquqlaridan voz kechishi va uni kafilga qaytarib berishi oqibatida;<\/span><\/p>\n

4) benefitsiar kafilni uning majburiyatlaridan ozod qilishi haqida yozma ariza berish yo\u2018li bilan kafolat bo\u2018yicha o\u2018z huquqlaridan voz kechishi oqibatida.<\/span><\/p>\n

Kafil majburiyatining ushbu modda birinchi qismining 1, 2 va 4-bandlarida ko\u2018rsatilgan asoslar bo\u2018yicha bekor qilinishi unga kafolat qaytarib berilgan yoki qaytarib berilmaganligiga bog\u2018liq bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Kafolat bekor bo\u2018lganligidan xabar topgan kafil darhol bu haqda prinsipalni xabardor qilishi kerak.<\/span><\/p>\n

310-modda. Kafilning prinsipalga regress talablari<\/span><\/p>\n

Kafilning prinsipaldan kafolat bo\u2018yicha benefitsiarga to\u2018langan summalarni regress tartibida to\u2018lashni talab qilish huquqi kafilning prinsipal bilan bajarish yuzasidan kafolat berilgan kelishuvida belgilab qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Agar kafilning prinsipal bilan kelishuvida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, kafil benefitsiarga kafolat shartlariga nomuvofiq tarzda yoki kafilning benefitsiar oldidagi majburiyatni buzganligi uchun to\u2018langan summalarni qoplashni prinsipaldan talab qilishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

6-\u00a7. Zakalat<\/span><\/p>\n

311-modda. Zakalat tushunchasi. Zakalat to\u2018g\u2018risidagi kelishuv shakli<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzayotgan taraflardan biri shartnoma tuzilganligini isbotlash va uning ijrosini ta\u2019minlash yuzasidan beradigan pul summasi zakalat hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Zakalat to\u2018g\u2018risidagi kelishuv zakalatning summasidan qat\u2019i nazar, yozma ravishda tuzilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Shartnomadagi taraf amalga oshirishi kerak bo\u2018lgan to\u2018lovlar hisobidan to\u2018langan summa zakalat ekanligiga, xususan ushbu moddaning ikkinchi qismida belgilangan qoidaga rioya qilinmasligi oqibatida, shubha tug\u2018ilgan taqdirda, bu summa, agar boshqa hol isbotlangan bo\u2018lmasa, bo\u2018nak sifatida to\u2018langan deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

312-modda. Zakalat bilan ta\u2019minlangan majburiyatni bekor qilish va bajarmaslik oqibatlari<\/span><\/p>\n

Majburiyat uni bajarishdan oldin taraflarning kelishuviga muvofiq yoki bajarishning imkoni yo\u2018qligi oqibatida (ushbu Kodeksning 349-moddasi) bekor qilingan taqdirda zakalat puli qaytarib berilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar shartnomaning bajarilmasligi uchun zakalat puli bergan taraf javobgar bo\u2018lsa, zakalat ikkinchi tarafda qoladi. Agar shartnomaning bajarilmasligi uchun zakalat olgan taraf javobgar bo\u2018lsa, u ikkinchi tarafga zakalatni ikki baravar qilib qaytarishi shart.<\/span><\/p>\n

Bundan tashqari, shartnomaning bajarilmasligi uchun javobgar bo\u2018lgan taraf, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, zakalat summasini hisobga olgan holda ikkinchi tarafga zararlarni to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

23-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATDAGI ShAXSLARNING O\u2018ZGARIShI<\/span><\/strong><\/p>\n

313-modda. Kreditor huquqlarining boshqa shaxsga o\u2018tish asoslari va tartibi<\/span><\/p>\n

Majburiyat asosida kreditorga tegishli bo\u2018lgan huquq (talab) uning tomonidan bitim bo\u2018yicha boshqa shaxsga o\u2018tkazilishi (talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish) yoki qonun asosida boshqa shaxsga o\u2018tishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kreditorning huquqlari boshqa shaxsga o\u2018tishi uchun, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, qarzdorning roziligi talab qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar qarzdor kreditorning huquqlari boshqa shaxsga o\u2018tganligi haqida yozma ravishda xabardor qilingan bo\u2018lmasa, yangi kreditor shu tufayli kelib chiqqan o\u2018zi uchun noqulay oqibatlar xavfini o\u2018z zimmasiga oladi. Mazkur holda majburiyatning dastlabki kreditorga nisbatan bajarilishi tegishli kreditorga nisbatan bajarish deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Kreditor huquqlarining boshqa shaxsga o\u2018tishi haqidagi qoidalar regress talablarga nisbatan qo\u2018llanilmaydi.<\/span><\/p>\n

314-modda. Boshqa shaxslarga o\u2018tishi mumkin bo\u2018lmagan huquqlar<\/span><\/p>\n

Kreditorning shaxsi bilan chambarchas bog\u2018langan huquqlarning, xususan alimentlar to\u2018g\u2018risidagi va hayotga yoki sog\u2018liqqa yetkazilgan zararni to\u2018lash to\u2018g\u2018risidagi talablarning boshqa shaxsga o\u2018tishiga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

315-modda. Boshqa shaxsga o\u2018tadigan kreditor huquqlarining hajmi<\/span><\/p>\n

Agar qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, dastlabki kreditorning huquqi yangi kreditorga huquq o\u2018tish paytida mavjud bo\u2018lgan hajmda va shartlar asosida o\u2018tadi. Xususan yangi kreditorga majburiyatning bajarilishini ta\u2019minlaydigan huquqlar, shuningdek talab bilan bog\u2018liq boshqa huquqlar, shu jumladan to\u2018lanmagan foizlarga huquq ham o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n

316-modda. Yangi kreditor huquqlarining isboti<\/span><\/p>\n

O\u2018z talabidan boshqa shaxs foydasiga voz kechgan kreditor talab qilish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni unga berishi va talabni amalga oshirish uchun ahamiyatli bo\u2018lgan ma\u2019lumotlarni bildirishi kerak.<\/span><\/p>\n

Qarzdor talablar yangi kreditorga o\u2018tganligini isbotlovchi hujjatlar o\u2018ziga taqdim etilmagunicha unga nisbatan majburiyatni bajarmaslikka haqli.<\/span><\/p>\n

317-modda. Qarzdorning yangi kreditor talabiga qarshi e\u2019tirozlari<\/span><\/p>\n

Qarzdor majburiyat bo\u2018yicha huquqlar yangi kreditorga o\u2018tganligi haqida ogohlantirish olgan paytida dastlabki kreditorga qarshi e\u2019tirozlarini yangi kreditorning talabiga qarshi qo\u2018yishga haqli.<\/span><\/p>\n

318-modda. Kreditor huquqlarining qonun asosida boshqa shaxsga o\u2018tishi<\/span><\/p>\n

Kreditorning majburiyat bo\u2018yicha huquqlari boshqa shaxsga quyidagi hollarda o\u2018tadi:<\/span><\/p>\n

1) kreditor huquqlaridagi universal huquqiy vorislik natijasida;<\/span><\/p>\n

2) kreditor huquqlarini boshqa shaxsga o\u2018tkazish to\u2018g\u2018risidagi sudning qaroriga muvofiq;<\/span><\/p>\n

3) qarzdorning majburiyati ushbu majburiyat bo\u2018yicha qarzdor bo\u2018lmagan kafil yoki garovga qo\u2018yuvchi tomonidan bajarilishi oqibatida;<\/span><\/p>\n

4) sug\u2018urta holati boshlanishi uchun javobgar bo\u2018lgan qarzdorga nisbatan kreditor huquqlarining sug\u2018urta qiluvchiga subrogatsiyasi (o\u2018tishi) natijasida;<\/span><\/p>\n

5) qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda.<\/span><\/p>\n

319-modda. Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish shartlari<\/span><\/p>\n

Kreditorning o\u2018z talabidan boshqa shaxs foydasiga voz kechishiga, basharti u qonunchilikka yoki shartnomaga zid bo\u2018lmasa, yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Kreditorning shaxsi qarzdor uchun muhim ahamiyatga ega bo\u2018lgan majburiyat bo\u2018yicha talabdan qarzdorning roziligisiz boshqa shaxs foydasiga voz kechishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

320-modda. Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish shakli<\/span><\/p>\n

Oddiy yozma yoki notarial shaklda tuzilgan bitimga asoslangan talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish o\u2018sha shaklda amalga oshirilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazish talab qilinadigan bitim bo\u2018yicha talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish ushbu bitimni ro\u2018yxatga olish uchun belgilab qo\u2018yilgan tartibda ro\u2018yxatga olinishi kerak.<\/span><\/p>\n

Orderli qimmatli qog\u2018oz bo\u2018yicha talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish ushbu qimmatli qog\u2018ozga indossament (talab qilish huquqini o\u2018tkazish yozuvi) yo\u2018li bilan amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

321-modda. Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechgan kreditorning javobgarligi<\/span><\/p>\n

Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechgan dastlabki kreditor yangi kreditor oldida unga o\u2018tkazilgan talabning haqiqiy emasligi uchun javob beradi, biroq qarzdor bu talabni bajarmaganligi uchun javob bermaydi, dastlabki kreditor yangi kreditor oldida qarzdor uchun o\u2018z zimmasiga kafolatni olgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

322-modda. Qarzni boshqa shaxsga o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Qarzdorning o\u2018z qarzini boshqa shaxsga o\u2018tkazishiga faqat kreditorning roziligi bilan yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Yangi qarzdor kreditor bilan dastlabki qarzdor o\u2018rtasidagi munosabatlarga asoslangan barcha e\u2019tirozlarni kreditor talabiga qarshi qo\u2018yishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar kafil yoki garovga qo\u2018yuvchi yangi qarzdor uchun javob berishga rozi bo\u2018lmasalar, qarz boshqa shaxsga o\u2018tkazilishi bilan kafillik yoki uchinchi shaxs tomonidan belgilangan garov bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qarzni boshqa shaxsga o\u2018tkazish shakliga ushbu Kodeks 320-moddasining birinchi va ikkinchi qismlaridagi qoidalar tegishincha qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

323-modda. Qarzni va ijroni bir paytda boshqa shaxsga o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Qarzdorni qarzni to\u2018lash majburiyatidan ozod qilmagan holda qarzni yoki uning qismini boshqa shaxsga o\u2018tkazishga ruxsat beriladi. Bu holda har ikkala qarzdor majburiyatning bajarilishi uchun solidar javobgar bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Qarzdorning uchinchi shaxs bilan shartnomasi asosida uchinchi shaxs majburiyatning bajarilishi bo\u2018yicha kreditor oldida emas, balki faqat qarzdor oldida burchli bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

24-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATLARNI BUZGANLIK UChUN JAVOBGARLIK<\/span><\/strong><\/p>\n

324-modda. Qarzdorning zararni to\u2018lash majburiyati<\/span><\/p>\n

Qarzdor majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditorga yetkazilgan zararni to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilikda yoki shartnomada o\u2018zgacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, zararni aniqlashda majburiyat bajarilishi kerak bo\u2018lgan joyda, qarzdor kreditorning talablarini ixtiyoriy qanoatlantirgan kunda, bordi-yu, talab ixtiyoriy qanoatlantirilgan bo\u2018lmasa, \u2014 da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgan kunda mavjud bo\u2018lgan narxlar e\u2019tiborga olinadi. Sud vaziyatga qarab, zararni to\u2018lash haqidagi talabni qaror chiqarilgan kunda mavjud bo\u2018lgan narxlarni e\u2019tiborga olgan holda qanoatlantirishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Boy berilgan foydani aniqlashda kreditor tomonidan uni olish uchun ko\u2018rilgan choralar va shu maqsadda ko\u2018rilgan tayyorgarliklar hisobga olinadi.<\/span><\/p>\n

325-modda. Neustoyka va zarar<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun neustoyka belgilangan bo\u2018lsa, zararning neustoyka bilan qoplanmagan qismi to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Qonunda yoki shartnomada zararni emas, balki faqat neustoykani undirib olishga yo\u2018l qo\u2018yiladigan; zarar ham neustoykadan tashqari to\u2018la hajmda undirib olinishi mumkin bo\u2018lgan; kreditorning tanloviga ko\u2018ra yoki neustoyka yoxud zarar undirib olinishi mumkin bo\u2018lgan hollar belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

326-modda. Neustoykani kamaytirish<\/span><\/p>\n

Agar to\u2018lanishi lozim bo\u2018lgan neustoyka kreditorning majburiyatini buzish oqibatlariga nomutanosibligi ko\u2018rinib tursa, sud neustoykani kamaytirishga haqli. Bunda qarzdor majburiyatni qay darajada bajarganligi, majburiyatda ishtirok etayotgan taraflarning mulkiy ahvoli, shuningdek kreditorning manfaatlari e\u2019tiborga olinishi kerak.<\/span><\/p>\n

Sud alohida hollarda qarzdor va kreditorning manfaatlarini hisobga olib, kreditorga to\u2018lanishi lozim bo\u2018lgan neustoykani kamaytirish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

327-modda. Pul majburiyatini bajarmaganlik uchun javobgarlik<\/span><\/p>\n

Boshqa shaxslarning pul mablag\u2018larini g\u2018ayriqonuniy ushlab qolish, ularni qaytarib berishdan bosh tortish, ularni to\u2018lashni boshqacha tarzda kechiktirish yoxud boshqa shaxs hisobidan asossiz olish yoki jamg\u2018arish natijasida ulardan foydalanganlik uchun ushbu mablag\u2018lar summasiga foiz to\u2018lanishi kerak.<\/span><\/p>\n

Foizlar miqdori kreditor yashaydigan joyda, kreditor yuridik shaxs bo\u2018lganida esa, uning joylashgan yerida pul majburiyati yoki uning tegishli qismi bajarilgan kunda mavjud bo\u2018lgan bank foizining hisob stavkasi bilan belgilanadi. Qarz sud tartibida undirib olinganida sud kreditorning talabini da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgan kundagi yoki qaror chiqarilgan kundagi bank foizining hisob stavkasiga qarab qondirishi mumkin. Ushbu qoidalar qonunda yoki shartnomada boshqa foiz miqdori belgilangan bo\u2018lmasa qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Kreditorning pul mablag\u2018laridan qonunsiz foydalanish tufayli unga yetkazilgan zarar ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlariga asosan unga tegishi kerak bo\u2018lgan foizlar summasidan oshib ketsa, kreditor qarzdordan zararning bu summadan ortiqcha bo\u2018lgan qismini to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

328-modda. Majburiyatning qarzdor hisobidan bajarilishi<\/span><\/p>\n

Qarzdor ashyoni tayyorlash va kreditorga mulk qilib, xo\u2018jalik yuritishga yoki operativ boshqarishga topshirish yoxud ashyoni foydalanish uchun kreditorga berish yoxud uning uchun muayyan ishni bajarish yoki unga xizmat ko\u2018rsatish majburiyatini bajarmagan taqdirda kreditor, agar qonunchilikdan, shartnomadan yoki majburiyatning mohiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, uchinchi shaxslarga majburiyatni oqilona muddatda oqilona baholarda ijro etishni topshirishga yoinki uni o\u2018z kuchlari bilan bajarishga hamda qarzdordan qilingan zarur xarajatlarni va boshqa zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

329-modda. Subsidiar javobgarlik<\/span><\/p>\n

Qonunchilik yoki majburiyat shartlariga muvofiq asosiy qarzdor bo\u2018lgan boshqa shaxsning javobgarligiga qo\u2018shimcha ravishda javobgar bo\u2018lgan (subsidiar javobgarlik) shaxsga talablar qo\u2018yishdan oldin kreditor asosiy qarzdorga talab qo\u2018yishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar asosiy qarzdor kreditorning talabini qondirishdan bosh tortsa yoki kreditor undan qo\u2018yilgan talabga oqilona muddatda javob olmagan bo\u2018lsa, bu talab subsidiar javobgar bo\u2018lgan shaxsga qo\u2018yilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kreditor asosiy qarzdorga bo\u2018lgan o\u2018z talabini qondirishni subsidiar javobgar shaxsdan talab qilishga haqli emas, basharti bu talab asosiy qarzdorga muqobil talabni hisobga o\u2018tkazish yoki mablag\u2018larni asosiy qarzdordan nizosiz undirib olish yo\u2018li bilan qondirilishi mumkin bo\u2018lsa.<\/span><\/p>\n

Subsidiar javobgar shaxs o\u2018ziga kreditor tomonidan qo\u2018yilgan talabni qondirishdan oldin bu haqda asosiy qarzdorni ogohlantirishi, bordi-yu bunday shaxsga nisbatan da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atilgan bo\u2018lsa \u2014 asosiy qarzdorni ishda qatnashishga jalb qilishi kerak. Aks holda asosiy qarzdor o\u2018zining kreditorga qarshi e\u2019tirozlarini subsidiar javobgar shaxsning regress talabiga qarshi qo\u2018yish huquqiga ega.<\/span><\/p>\n

330-modda. Javobgarlik va majburiyatni asl holida bajarish<\/span><\/p>\n

Basharti, qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, majburiyat lozim darajada bajarilmagan taqdirda neustoyka to\u2018lash va zararni qoplash qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan ozod qilmaydi.<\/span><\/p>\n

Basharti qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, majburiyat bajarilmagan taqdirda zararni qoplash va uning bajarilmaganligi uchun neustoyka to\u2018lash qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan ozod qiladi.<\/span><\/p>\n

Kechiktirib yuborish oqibatida o\u2018zi uchun ahamiyatini yo\u2018qotgan (ushbu Kodeks 337-moddasining ikkinchi qismi) ijroni kreditorning qabul qilishdan bosh tortishi, shuningdek voz kechish haqi tarzida belgilangan neustoykani to\u2018lash (ushbu Kodeksning 342-moddasi) qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan ozod qiladi.<\/span><\/p>\n

331-modda. Xususiy belgili ashyoni topshirish majburiyatini bajarmaslik oqibatlari<\/span><\/p>\n

Xususiy belgili ashyoni kreditorning mulki qilib, uning xo\u2018jalik yuritishiga, operativ boshqaruviga yoki foydalanishiga topshirish majburiyati bajarilmagan taqdirda kreditor bu ashyoni olib qo\u2018yishni va majburiyatda nazarda tutilgan shartlar asosida o\u2018ziga topshirishni talab qilishga haqli. <\/span>Bu huquq ashyo bir xil huquqqa ega bo\u2018lgan uchinchi shaxsga topshirilgan bo\u2018lsa, bekor bo\u2018ladi. Agar ashyo hali topshirilmagan bo\u2018lsa, vaziyat qaysi kreditorning foydasiga oldinroq vujudga kelgan bo\u2018lsa, o\u2018sha kreditor ustunlikka ega bo\u2018ladi, basharti buni aniqlash mumkin bo\u2018lmasa, oldin da\u2019vo qo\u2018zg\u2018atgan kreditor ustunlikka ega bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Kreditor majburiyat narsasi bo\u2018lgan ashyoni o\u2018ziga topshirishni talab qilish o\u2018rniga, zararning qoplanishini talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

332-modda. Majburiyatlar bo\u2018yicha javobgarlik hajmini cheklash<\/span><\/p>\n

Majburiyatlarning ayrim turlari bo\u2018yicha hamda muayyan faoliyat turi bilan bog\u2018liq majburiyatlar bo\u2018yicha qonunda zararni to\u2018la qoplashga bo\u2018lgan huquq cheklab qo\u2018yilishi mumkin (cheklangan javobgarlik).<\/span><\/p>\n

Qo\u2018shilish shartnomasi yoki kreditor iste\u2019molchi sifatida ish olib boruvchi fuqaro bo\u2018lgan boshqa shartnoma bo\u2018yicha qarzdorning javobgarlik hajmini cheklash to\u2018g\u2018risidagi kelishuv haqiqiy emas, basharti majburiyatlarning ushbu turi yoki ushbu tartibbuzarlik uchun javobgarlik hajmi qonun bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lsa va agar majburiyatni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgarlikni keltirib chiqaradigan vaziyatlar yuz berguncha kelishuvga erishilgan bo\u2018lsa.<\/span><\/p>\n

333-modda. Majburiyatlarni buzganlik uchun javobgarlik asoslari<\/span><\/p>\n

Qarzdor aybi bo\u2018lgan taqdirda majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun, agar qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib belgilanmagan bo\u2018lsa, javob beradi. Qarzdor majburiyatni lozim darajada bajarish uchun o\u2018ziga bog\u2018liq bo\u2018lgan hamma choralarni ko\u2018rganligini isbotlasa, u aybsiz deb topiladi.<\/span><\/p>\n

Aybning yo\u2018qligi majburiyatni buzgan shaxs tomonidan isbotlanadi.<\/span><\/p>\n

Basharti, qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan shaxs majburiyatni lozim darajada bajarishga yengib bo\u2018lmaydigan kuch, ya\u2019ni favqulodda va muayyan sharoitlarda oldini olib bo\u2018lmaydigan vaziyatlar (fors-major) tufayli imkon bo\u2018lmaganligini isbotlay olmasa, javobgar bo\u2018ladi. Qarzdorning shartlashuvchi sheriklari tomonidan majburiyatlarning buzilishi, majburiyatni bajarish uchun zarur tovarlarning bozorda yo\u2018qligi, qarzdorda zarur pul mablag\u2018larining bo\u2018lmaganligi bunday vaziyatlar jumlasiga kirmaydi.<\/span><\/p>\n

Majburiyatni qasddan buzganlik uchun javobgarlikni bartaraf qilish yoki cheklash to\u2018g\u2018risidagi avvaldan kelishilgan bitim u tuzilgan paytdan boshlab haqiqiy emas.<\/span><\/p>\n

334-modda. Uchinchi shaxslarning harakatlari uchun qarzdorning javobgarligi<\/span><\/p>\n

Basharti, qonunchilik yoki shartnomada bevosita ijrochi bo\u2018lgan uchinchi shaxsning javobgarligi belgilab qo\u2018yilmagan bo\u2018lsa, zimmasiga majburiyatni bajarish vazifasi yuklatilgan uchinchi shaxslarning majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun qarzdor javob beradi.<\/span><\/p>\n

335-modda. Kreditorning aybi<\/span><\/p>\n

Agar kreditor qasddan yoki ehtiyotsizlik tufayli majburiyatni bajarish mumkin bo\u2018lmasligi yuz berishiga yoki bajarmaslik tufayli yetkazilgan zarar miqdorining ko\u2018payishiga ko\u2018maklashgan bo\u2018lsa, shuningdek kreditor majburiyatni bajarmaslikdan yetkazilgan zararni kamaytirish choralarini qasddan yoki ehtiyotsizlik tufayli ko\u2018rmagan bo\u2018lsa, sud ishning holatlariga qarab <\/span>to\u2018lanadigan haq miqdorini kamaytirishga yoki kreditorga haq to\u2018lashni batamom rad etishga haqli.<\/span><\/p>\n

336-modda. Ikki taraflama shartnomani bajarmaslik oqibatlari<\/span><\/p>\n

Agar ikki taraflama shartnomada bir taraf o\u2018zi javobgar bo\u2018lgan vaziyat tufayli uni bajarishi mumkin bo\u2018lmay qolsa, ikkinchi taraf, basharti qonunda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, shartnomadan voz kechishga va shartnomaning bajarilmasligi tufayli yetkazilgan zararni undirib olishga haqli.<\/span><\/p>\n

337-modda. Ijroning qarzdor va kreditor tomonidan kechiktirib yuborilishi<\/span><\/p>\n

Ijroni kechiktirib yuborgan qarzdor kechiktirib yuborish tufayli yetkazilgan zarar uchun va kechiktirib yuborish davrida tasodifan ijroni bajarish mumkin bo\u2018lmasligi vujudga kelganligi uchun kreditor oldida javob beradi.<\/span><\/p>\n

Agar qarzdor ijroni kechiktirib yuborganligi tufayli kreditor uchun uning ahamiyati qolmagan bo\u2018lsa, u ijroni qabul qilishdan bosh tortishi va zararni to\u2018lashni talab qilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar kreditor qarzdor tomonidan taklif qilingan lozim darajadagi ijroni qabul qilishdan bosh tortgan bo\u2018lsa yoki o\u2018zi amalga oshirishi kerak bo\u2018lgan va amalga oshirilgunicha qarzdor o\u2018z majburiyatini bajara olmagan harakatlarni qilgan bo\u2018lmasa, kreditor muddatni kechiktirib yuborgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

338-modda. Kreditorning ijroni kechiktirib yuborish oqibatlari<\/span><\/p>\n

Kreditorning shartnoma bo\u2018yicha o\u2018ziga tegishli narsani qabul qilishni kechiktirib yuborishi qarzdorga kechiktirib yuborish tufayli yetkazilgan zararni undirib olish huquqini beradi va keyinchalik majburiyatni ijro etish mumkin bo\u2018lmay qolsa, uni javobgarlikdan ozod qiladi, qarzdorning qasddan ish tutishi yoki qo\u2018pol ehtiyotsizlik qilish hollari bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Pul majburiyati bo\u2018yicha kreditor ijroni kechiktirib yuborgan vaqt uchun qarzdor foiz to\u2018lashga majbur emas.<\/span><\/p>\n

339-modda. Ijroning kechiktirib yuborilganligi uchun kreditorni javobgarlikdan ozod qilish<\/span><\/p>\n

Agar kreditor ijroning kechiktirib yuborilishi qonunga muvofiq yoki kreditorning topshirig\u2018i bilan ijroni qabul qilish vazifasi yuklatilgan shaxslar qasddan ish tutganligi yoki ehtiyotsizligi tufayli kelib chiqqanligini isbotlasa, u ijroning kechiktirib yuborilganligi uchun javobgarlikdan ozod qilinadi.<\/span><\/p>\n

25-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

MAJBURIYATLARNING BEKOR BO\u2018LIShI<\/span><\/strong><\/p>\n

340-modda. Majburiyatlarning bekor bo\u2018lish asoslari<\/span><\/p>\n

Majburiyat ushbu Kodeksda, boshqa qonun hujjatlarida yoki shartnomada nazarda tutilgan asoslarga ko\u2018ra to\u2018liq yoki qisman bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Majburiyatni taraflardan birining talabi bilan bekor qilishga qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan hollardagina yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

341-modda. Majburiyatning bajarilishi bilan bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Majburiyat, qoida tariqasida, uning lozim darajada bajarilishi bilan bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

342-modda. Voz kechish haqi<\/span><\/p>\n

Taraflarning kelishuviga muvofiq majburiyat uni bajarish o\u2018rniga voz kechish haqini berish (pul to\u2018lash, mol-mulk berish va shu kabilar) bilan bekor qilinishi mumkin. Voz kechish haqining miqdori, muddatlari va uni berish tartibini taraflar belgilaydilar.<\/span><\/p>\n

343-modda. Hisobga o\u2018tkazish bilan majburiyatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Muddati to\u2018lgan yoki muddati ko\u2018rsatilmagan yoxud talab qilish payti bilan belgilangan muqobil o\u2018xshash talab hisobga o\u2018tkazilishi bilan majburiyat to\u2018liq yoki qisman bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Hisobga o\u2018tkazish uchun bir tarafning arizasi kifoya qiladi.<\/span><\/p>\n

344-modda. Hisobga o\u2018tkazishga yo\u2018l qo\u2018yilmasligi<\/span><\/p>\n

Quyidagi talablarni hisobga o\u2018tkazishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi:<\/span><\/p>\n

da\u2019vo muddati o\u2018tgan talablarni;<\/span><\/p>\n

fuqaroning sog\u2018ligiga shikast yetishi yoki uning vafoti munosabati bilan yetkazilgan zararni to\u2018lash haqidagi talabini;<\/span><\/p>\n

alimentlar undirish haqidagi talabni;<\/span><\/p>\n

umrbod asrash sharti bilan uy-joyni boshqa shaxsga topshirish talabini;<\/span><\/p>\n

qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa hollardagi talabni.<\/span><\/p>\n

345-modda. Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechilganida hisobga o\u2018tkazish<\/span><\/p>\n

Talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechilgan taqdirda qarzdor o\u2018zining dastlabki kreditorga muqobil talabini yangi kreditorning talabiga qarshi hisobga o\u2018tkazishga haqli.<\/span><\/p>\n

Agar talab qarzdor bu talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechilgani to\u2018g\u2018risidagi bildirishni olgan paytgacha mavjud bo\u2018lgan asosga ko\u2018ra vujudga kelgan bo\u2018lsa va talab qilish muddati ana shu bildirish olinguncha kelgan bo\u2018lsa yoki ushbu muddat ko\u2018rsatilmagan yoxud talab qilish payti bilan belgilangan bo\u2018lsa, hisobga olish amalga oshiriladi.<\/span><\/p>\n

346-modda. Qarzdor bilan kreditor bir shaxs bo\u2018lib qolganida majburiyatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Qarzdor bilan kreditor bir shaxs bo\u2018lib qolganida majburiyat bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

347-modda. Majburiyat yangilanishi bilan uning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Taraflar o\u2018z o\u2018rtalaridagi dastlabki majburiyatni boshqa narsani yoki boshqacha ijro etish usulini nazarda tutuvchi yangi majburiyat bilan almashtirish (majburiyatni yangilash) haqida kelishib olsalar, majburiyat bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Hayot yoki sog\u2018liqqa yetkazilgan zararni qoplash va alimentlarga nisbatan majburiyatlar xususida yangilashni amalga oshirishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflarning kelishuviga muvofiq boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, majburiyatni yangilash dastlabki majburiyat bilan bog\u2018liq bo\u2018lgan qo\u2018shimcha majburiyatlarni bekor qiladi.<\/span><\/p>\n

348-modda. Qarzdan voz kechish<\/span><\/p>\n

Kreditor qarzdorni uning zimmasidagi majburiyatlardan ozod qilishi bilan, agar bu hol boshqa shaxslarning kreditor mol-mulkiga nisbatan huquqlarini buzmasa, majburiyat bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

349-modda. Bajarish mumkin bo\u2018lmaganligi tufayli majburiyatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Agar taraflardan birontasi ham javob bermaydigan vaziyat tufayli majburiyatni bajarish mumkin bo\u2018lmay qolsa, u bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Basharti, qarzdor majburiyatni kreditorning aybli harakatlari tufayli bajarishi mumkin bo\u2018lmasa, kreditor o\u2018zining majburiyat bo\u2018yicha bajarganlarini qaytarib berishni talab qilishga haqli emas.<\/span><\/p>\n

350-modda. Majburiyatning davlat organi hujjati asosida bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Agar davlat organining hujjati chiqishi natijasida majburiyatni bajarish to\u2018liq yoki qisman mumkin bo\u2018lmay qolsa, majburiyat to\u2018liq yoki uning tegishli qismi bekor bo\u2018ladi. Buning natijasida zarar ko\u2018rgan taraflar ushbu Kodeksning 12 va 15-moddalariga muvofiq uni to\u2018lashni talab qilishga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

Davlat organining majburiyat bekor bo\u2018lishiga asos bo\u2018lgan hujjati belgilangan tartibda haqiqiy emas deb topilganida, agar taraflarning kelishuvidan yoki majburiyatning mohiyatidan boshqacha tartib kelib chiqmasa va majburiyatni bajarish kreditor uchun o\u2018z ahamiyatini yo\u2018qotmagan bo\u2018lsa, majburiyat tiklanadi.<\/span><\/p>\n

351-modda. Fuqaro vafot etishi bilan majburiyatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni qarzdorning shaxsiy ishtirokisiz bajarish mumkin bo\u2018lmasa yoki majburiyat boshqacha tarzda qarzdorning shaxsi bilan chambarchas bog\u2018liq bo\u2018lsa, qarzdor vafot etishi bilan majburiyat bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Agar majburiyatni bajarish shaxsan kreditor uchun mo\u2018ljallangan yoki majburiyat boshqacha tarzda kreditorning shaxsi bilan chambarchas bog\u2018liq bo\u2018lsa, kreditor vafot etishi bilan majburiyat bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

352-modda. Yuridik shaxs tugatilishi bilan majburiyatning bekor bo\u2018lishi<\/span><\/p>\n

Yuridik shaxs (qarzdor yoki kreditor) tugatilishi bilan majburiyat bekor bo\u2018ladi, qonunchilik bilan tugatilgan yuridik shaxsning majburiyatlarini bajarish boshqa shaxs zimmasiga yuklatilgan (hayotga yoki sog\u2018liqqa yetkazilgan zararni to\u2018lash talabi va boshqa talablar bo\u2018yicha) hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

2-KICHIK BO\u2018LIM<\/span><\/strong><\/p>\n

ShARTNOMA TO\u2018G\u2018RISIDA UMUMIY QOIDALAR<\/span><\/strong><\/p>\n

26-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

ShARTNOMA TUShUNChASI VA ShARTLARI<\/span><\/strong><\/p>\n

353-modda. Shartnoma tushunchasi<\/span><\/p>\n

Ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini vujudga keltirish, o\u2018zgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma deyiladi.<\/span><\/p>\n

Shartnomalarga ushbu Kodeksning 9-bobida nazarda tutilgan ikki va ko\u2018p taraflama bitimlar to\u2018g\u2018risidagi qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Shartnomadan kelib chiqqan majburiyatlarga, agar ushbu bobning qoidalarida va ushbu Kodeksda shartnomalarning ayrim turlari to\u2018g\u2018risida bayon etilgan qoidalarda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, majburiyatlar to\u2018g\u2018risidagi umumiy qoidalar (ushbu Kodeksning 234-352-moddalari) qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Ikkitadan ortiq taraflar tuzadigan shartnomalarga, bunday shartnomalarning ko\u2018ptaraflamalik xususiyatiga zid bo\u2018lmasa, shartnoma to\u2018g\u2018risidagi umumiy qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

354-modda. Shartnoma tuzish erkinligi<\/span><\/p>\n

Fuqarolar va yuridik shaxslar shartnoma tuzishda erkindirlar.<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzishga majbur qilishga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi, shartnoma tuzish burchi ushbu Kodeksda, boshqa qonunda yoki olingan majburiyatda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Taraflar qonunchilikda nazarda tutilmagan shartnomani ham tuzishlari mumkin.<\/span><\/p>\n

Taraflar turli shartnomalarning elementlarini o\u2018z ichiga oladigan shartnoma (aralash shartnoma) tuzishlari mumkin. Aralash shartnoma bo\u2018yicha taraflarning munosabatlariga, agar taraflarning kelishuvidan yoki aralash shartnomaning mohiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, elementlari aralash shartnomada bo\u2018lgan shartnomalar to\u2018g\u2018risidagi qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Shartnomaning shartlari taraflarning xohishi bilan belgilanadi, tegishli shartning mazmuni qonunchilikda ko\u2018rsatib qo\u2018yilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Shartnomaning sharti taraflar kelishuvida boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilmaganligi tufayli qo\u2018llaniladigan norma (dispozitiv norma)da nazarda tutilgan hollarda taraflar o\u2018zaro kelishib, uning qo\u2018llanishini bekor qilishlari yoki unda nazarda tutilganidan boshqacha shartni belgilashlari mumkin. Bunday kelishuv bo\u2018lmaganda shartnomaning sharti dispozitiv norma bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Agar shartnoma shartlari taraflar yoki dispozitiv norma bilan belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, tegishli shartlar taraflar o\u2018rtasidagi munosabatlarga nisbatan qo\u2018llanilishi mumkin bo\u2018lgan ish muomalasi odatlari bilan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

355-modda. Haq evaziga va tekinga tuziladigan shartnomalar<\/span><\/p>\n

Shartnoma bo\u2018yicha taraf o\u2018z burchlarini bajarganligi uchun haq olishi yoki unga boshqa muqobil to\u2018lov to\u2018lanishi lozim bo\u2018lsa, bunday shartnoma haq evaziga tuzilgan shartnoma bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma bo\u2018yicha bir taraf ikkinchi tarafga undan haq yoki boshqa muqobil to\u2018lov olmasdan biron narsani berish majburiyatini olsa, bunday shartnoma tekinga tuzilgan shartnoma hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilikdan, shartnomaning mazmuni yoki mohiyatidan boshqacha hol anglashilmasa, shartnoma haq evaziga tuzilgan shartnoma hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

356-modda. Baho<\/span><\/p>\n

Shartnomani bajarganlik uchun taraflarning kelishuvi bilan belgilangan bahoda haq to\u2018lanadi.<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollarda tegishli vakolatga ega bo\u2018lgan davlat organlari belgilaydigan yoki tartibga soladigan baholar (tariflar, rassenkalar, stavkalar va h.k.) qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzilganidan keyin bahoni o\u2018zgartirishga qonunchilik yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda va shartlarda yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

Haq to\u2018lashni nazarda tutadigan shartnomada baho nazarda tutilmagan va shartnoma shartlari bo\u2018yicha belgilanishi mumkin bo\u2018lmagan hollarda shartnomani bajarganlik uchun o\u2018xshash vaziyatlarda odatda shunday tovarlar, ishlar yoki xizmatlar uchun olinadigan baho bo\u2018yicha haq to\u2018lanishi kerak.<\/span><\/p>\n

357-modda. Shartnomaning amal qilishi<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzilgan paytidan boshlab kuchga kiradi va taraflar uchun majburiy bo\u2018lib qoladi.<\/span><\/p>\n

Taraflar o\u2018zlari tuzgan shartnomaning shartlarini ularning shartnoma tuzishidan oldin vujudga kelgan munosabatlariga nisbatan qo\u2018llaniladi deb belgilab qo\u2018yishga haqlidirlar.<\/span><\/p>\n

Qonunda yoki shartnomada shartnomaning amal qilish muddati tugashi taraflarning shartnoma bo\u2018yicha majburiyatlari bekor bo\u2018lishiga olib keladi, deb belgilanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Bunday shart yozib qo\u2018yilmagan shartnoma taraflar majburiyatni bajarishining shartnomada belgilab qo\u2018yilgan oxirgi muddatigacha amal qiladi, deb hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shartnomaning amal qilish muddati tugashi taraflarni uni buzganlik uchun javobgarlikdan ozod qilmaydi.<\/span><\/p>\n

358-modda. Ommaviy shartnoma<\/span><\/p>\n

Tashkilot tomonidan tuzilgan hamda uning bunday tashkilot o\u2018z faoliyati xususiyatiga ko\u2018ra o\u2018ziga murojaat qiladigan har bir shaxsga nisbatan amalga oshirishi shart bo\u2018lgan tovarlar sotish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko\u2018rsatish sohasidagi vazifalarini (chakana savdo, umumiy foydalanishdagi transportda yo\u2018lovchi tashish, aloqa xizmati, energiya bilan ta\u2019minlash, tibbiy xizmat, mehmonxona xizmati va sh.k.) belgilab qo\u2018yadigan shartnoma ommaviy shartnoma deyiladi. Bunday tashkilot ommaviy shartnoma tuzishda bir shaxsni boshqa shaxsga nisbatan afzal ko\u2018rishga haqli emas, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Tovarlar, ishlar va xizmatlarning bahosi, shuningdek ommaviy shartnomaning boshqa shartlari hamma iste\u2019molchilar uchun bir xil qilib belgilanadi, qonunchilikda iste\u2019molchilarning ayrim toifalari uchun imtiyozlar berilishiga yo\u2018l qo\u2018yiladigan hollar bundan mustasno.<\/span><\/p>\n

Tashkilotning iste\u2019molchiga tegishli tovarlarni berish, xizmatlar ko\u2018rsatish, uning uchun tegishli ishlarni bajarish imkoniyati bo\u2018la turib ommaviy shartnoma tuzishdan bosh tortishiga yo\u2018l qo\u2018yilmaydi.<\/span><\/p>\n

Tashkilot ommaviy shartnoma tuzishdan asossiz bosh tortganida ushbu Kodeks 377-moddasining oltinchi va yettinchi qismlarida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Qonunda nazarda tutilgan hollarda O\u2018zbekiston Respublikasi Hukumati ommaviy shartnomalarni tuzish va bajarishda taraflar uchun majburiy bo\u2018lgan qoidalar (namunaviy shartnomalar, qoidalar va h.k.) chiqarishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Ommaviy shartnomaning ushbu modda ikkinchi va beshinchi qismlari bilan belgilab qo\u2018yilgan talablarga mos kelmaydigan shartlari haqiqiy emas.<\/span><\/p>\n

359-modda. Shartnomaning namunaviy shartlari<\/span><\/p>\n

Shartnomada uning ayrim shartlari tegishli turdagi shartnomalar uchun ishlab chiqilgan namunaviy shartlar bilan belgilanishi nazarda tutilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Shartnomada namunaviy shartlarga havola qilinmagan hollarda bunday namunaviy shartlar taraflarning munosabatlariga ish muomalasi odatlari sifatida qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Namunaviy shartlar namunaviy shartnoma yoki ushbu shartlarni o\u2018z ichiga oluvchi boshqa hujjat shaklida ifodalanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

360-modda. Qo\u2018shilish shartnomasi<\/span><\/p>\n

Shartlarini taraflardan biri formulyarlar yoki boshqa standart shakllarda ta\u2019riflagan hamda ikkinchi taraf faqat taklif qilingan shartnomaga butunlay qo\u2018shilish yo\u2018li bilan qabul qilishi mumkin bo\u2018lgan shartnoma qo\u2018shilish shartnomasi deyiladi.<\/span><\/p>\n

Agar qo\u2018shilish shartnomasi garchi qonunchilikka zid bo\u2018lmasa-da, biroq qo\u2018shiluvchi tarafni odatda ana shunday turdagi shartnomalar asosida beriladigan huquqlardan mahrum etsa, ikkinchi tarafning majburiyatlarni buzganlik uchun javobgarligini istisno etsa yoki cheklasa yohud unda qo\u2018shilgan taraf uchun ochiqdan-ochiq og\u2018ir bo\u2018lgan, bu tarafda shartnoma shartlarini belgilashda qatnashish imkoniyati bo\u2018lganida u o\u2018zining manfaatlarini ko\u2018zlab qabul qilmaydigan shartlar yozib qo\u2018yilgan bo\u2018lsa, shartnomaga qo\u2018shilgan taraf shartnomani bekor qilishni yoki o\u2018zgartirishni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan holatlar mavjud bo\u2018lganida o\u2018z tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi munosabati bilan shartnomaga qo\u2018shilgan taraf qanday shartlar asosida shartnoma tuzayotganligini bilgan yoki bilishi lozim bo\u2018lgan bo\u2018lsa, shartnomaga qo\u2018shilgan tarafning shartnomani bekor qilish yoki o\u2018zgartirish haqida qo\u2018ygan talabi qondirilmaydi.<\/span><\/p>\n

361-modda. Dastlabki shartnoma<\/span><\/p>\n

Dastlabki shartnoma bo\u2018yicha taraflar kelgusida mol-mulk berish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko\u2018rsatish haqida dastlabki shartnomada nazarda tutilgan shartlar asosida shartnoma tuzish (asosiy shartnoma) majburiyatini oladilar.<\/span><\/p>\n

Dastlabki shartnoma asosiy shartnoma uchun belgilangan shaklda, bordi-yu, asosiy shartnomaning shakli aniqlanmagan bo\u2018lsa, yozma shaklda tuziladi. Dastlabki shartnomaning shakli to\u2018g\u2018risidagi qoidalarga rioya qilmaslik uning haqiqiy sanalmasligiga sabab bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Dastlabki shartnomada asosiy shartnomaning narsasini, shuningdek boshqa muhim shartlarini belgilab qo\u2018yish imkonini beradigan shartlar bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Dastlabki shartnomada taraflar qancha muddatda asosiy shartnomani tuzish majburiyatini olishi ko\u2018rsatiladi. Agar dastlabki shartnomada bunday muddat belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, asosiy shartnoma dastlabki shartnoma tuzilgan paytdan boshlab bir yil ichida tuzilishi shart.<\/span><\/p>\n

Dastlabki shartnomani tuzgan taraf asosiy shartnomani tuzishdan bosh tortgan taqdirda ushbu Kodeks 377-moddasining oltinchi va yettinchi qismlarida nazarda tutilgan qoidalar qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar asosiy shartnomani tuzishlari lozim bo\u2018lgan muddatning oxirigacha u tuzilmasa yoki taraflarning birontasi ham ikkinchi tarafga ana shunday shartnoma tuzish haqida taklif yubormasa, dastlabki shartnomada nazarda tutilgan majburiyatlar bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

362-modda. Uchinchi shaxs foydasiga tuziladigan shartnoma<\/span><\/p>\n

Taraflar qarzdor ijroni kreditorga emas, balki shartnomada ko\u2018rsatilgan yoki ko\u2018rsatilmagan, qarzdordan majburiyatni o\u2018z foydasiga bajarishni talab qilish huquqiga ega bo\u2018lgan uchinchi shaxsga bajarishi majbur deb belgilab qo\u2018ygan shartnoma uchinchi shaxs foydasiga tuzilgan shartnoma deyiladi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunchilikda yoki shartnomada o\u2018zgacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, uchinchi shaxs shartnoma bo\u2018yicha o\u2018z huquqidan foydalanish niyatini qarzdorga bildirgan paytdan boshlab taraflar o\u2018zlari tuzgan shartnomani uchinchi shaxsning roziligisiz bekor qilishlari yoki o\u2018zgartirishlari mumkin emas.<\/span><\/p>\n

Qarzdor kreditorga qarshi qo\u2018yishi mumkin bo\u2018lgan e\u2019tirozlarini shartnomada uchinchi shaxsning talablariga qarshi qo\u2018yishga haqli.<\/span><\/p>\n

Uchinchi shaxs shartnoma bo\u2018yicha o\u2018ziga berilgan huquqdan foydalanishdan voz kechgan taqdirda, basharti qonunchilik va shartnomaga zid bo\u2018lmasa, kreditor bu huquqdan foydalanishi mumkin.<\/span><\/p>\n

363-modda. Shartnomani sharhlash<\/span><\/p>\n

Sud shartnoma shartlarini sharhlashda undagi so\u2018z va iboralarning asl ma\u2019nosini e\u2019tiborga oladi. Shartnomaning sharti aniq bo\u2018lmasa, uning asl ma\u2019nosi uni boshqa shartlarga va butun shartnomaning ma\u2019nosiga taqqoslash yo\u2018li bilan aniqlanadi.<\/span><\/p>\n

Agar ushbu moddaning birinchi qismida bayon etilgan qoidalar shartnomaning mazmunini aniqlash imkonini bermasa, taraflarning haqiqiy umumiy xohish-irodasi shartnomaning maqsadini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak. Bunda barcha tegishli holatlar, shu jumladan shartnoma tuzish oldidan olib borilgan muzokaralar va yozishmalar, taraflarning o\u2018zaro munosabatlarida qaror topgan amaliyot, ish muomalasi odatlari, taraflarning keyinchalik o\u2018zlarini qanday tutganligi e\u2019tiborga olinadi.<\/span><\/p>\n

27-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

ShARTNOMA TUZISh<\/span><\/strong><\/p>\n

364-modda. Shartnoma tuzish to\u2018g\u2018risidagi asosiy qoidalar<\/span><\/p>\n

Agar taraflar o\u2018rtasida shartnomaning barcha muhim shartlari yuzasidan shunday hollarda talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan bo\u2018lsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shartnomaning narsasi to\u2018g\u2018risidagi shartlar, qonunchilikda bunday turdagi shartnomalar uchun muhim yoki zarur deb hisoblangan shartlar, shuningdek taraflardan birining arizasiga ko\u2018ra kelishib olinishi zarur bo\u2018lgan hamma shartlar muhim shartlar hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma taraflardan birining oferta (shartnoma tuzish haqida taklif) yo\u2018llashi va ikkinchi taraf uni akseptlashi (taklifni qabul qilishi) yo\u2018li bilan tuziladi.<\/span><\/p>\n

365-modda. Shartnomaning tuzilish payti<\/span><\/p>\n

Oferta yo\u2018llagan shaxs uning akseptini olgan paytda shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunga muvofiq shartnoma tuzish uchun mol-mulkni topshirish ham zarur bo\u2018lsa, shartnoma tegishli mol-mulk topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi (ushbu Kodeksning 185-moddasi).<\/span><\/p>\n

366-modda. Shartnomaning shakli<\/span><\/p>\n

Agar qonunda muayyan turdagi shartnomalar uchun ma\u2019lum bir shakl belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, shartnoma bitimlar tuzish uchun nazarda tutilgan har qanday shaklda tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Notarial tasdiqlanishi yoki davlat ro\u2018yxatidan o\u2018tkazilishi shart bo\u2018lgan shartnoma notarial tasdiqlangan yoki ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan e\u2019tiboran, notarial tasdiqlanishi va ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilishi zarur bo\u2018lganda esa \u2014 shartnoma ro\u2018yxatdan o\u2018tkazilgan paytdan e\u2019tiboran shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar shartnomani muayyan shaklda tuzishga kelishgan bo\u2018lsalar, garchi qonunda bu turdagi shartnomalar uchun bunday shakl talab qilingan bo\u2018lmasa-da, shartnoma belgilangan shaklga keltirilganidan keyin tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Yozma shartnoma taraflar imzolagan bitta hujjatni tuzish yo\u2018li bilan, shuningdek pochta, telegraf, teletayp, telefon, elektron aloqa yoki hujjat shartnomadagi tarafdan chiqqanligini ishonchli suratda aniqlash imkonini beradigan boshqa aloqa yordamida hujjatlar almashish yo\u2018li bilan tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Agar shartnoma tuzish haqidagi yozma taklif ushbu Kodeks 370-moddasining to\u2018rtinchi qismida nazarda tutilgan tartibda olingan bo\u2018lsa, shartnomaning yozma shakliga rioya qilingan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

367-modda. Oferta<\/span><\/p>\n

Bir yoki bir necha muayyan shaxsga yuborilgan, yetarli darajada aniq bo\u2018lgan va taklifni kiritgan shaxsning o\u2018zini taklif yo\u2018llangan va uni qabul qiladigan shaxs bilan shartnoma tuzgan deb hisoblash niyatini ifoda etadigan taklif oferta hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ofertada shartnomaning muhim shartlari ifoda qilingan bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Oferta uni yo\u2018llagan shaxsni oferta yo\u2018llangan shaxs bilan u ofertani olgan paytdan boshlab bog\u2018laydi.<\/span><\/p>\n

Agar ofertani chaqirib olish to\u2018g\u2018risidagi bildirish ofertaning o\u2018zidan oldin yoki u bilan bir vaqtda kelgan bo\u2018lsa, oferta olinmagan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

368-modda. Ofertaning chaqirib olinmasligi<\/span><\/p>\n

Qabul qiluvchi taraf olgan oferta uni akseptlash uchun belgilab qo\u2018yilgan muddat mobaynida chaqirib olinishi mumkin emas, basharti boshqacha tartib ofertaning o\u2018zida shart qilib qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa yoki taklifning mohiyatidan yoxud u yo\u2018llangan paytdagi vaziyatdan anglashilmasa.<\/span><\/p>\n

369-modda. Ofertaga taklif etish. Ommaviy oferta<\/span><\/p>\n

Nomuayyan shaxslar doirasiga yo\u2018llangan reklama va boshqa takliflar, agar taklifda boshqacha hol to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri ko\u2018rsatilgan bo\u2018lmasa, ofertaga taklif etish deb qaraladi.<\/span><\/p>\n

Shartnomaning barcha asosiy shartlarini o\u2018z ichiga olgan, taklif kiritayotgan shaxsning javob qaytargan har qanday shaxs bilan taklifda ko\u2018rsatilgan shartlar asosida shartnoma tuzishga bo\u2018lgan xohish-irodasi bilinib turgan taklif oferta (ommaviy oferta) hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

370-modda. Aksept<\/span><\/p>\n

Oferta yuborilgan shaxsning uni qabul qilganligi haqidagi javobi aksept hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Aksept to\u2018liq va pisandasiz bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar qonundan, ish muomalasi odatidan yoki taraflarning ish bo\u2018yicha avvalgi munosabatlaridan boshqacha ma\u2019no kelib chiqmasa, sukut saqlash aksept bo\u2018lmaydi.<\/span><\/p>\n

Ofertani akseptlash uchun belgilangan muddatda olgan shaxsning unda ko\u2018rsatilgan shartnoma shartlarini bajarish yuzasidan qilgan harakatlari (tovarlarni jo\u2018natish, xizmatlar ko\u2018rsatish, ishlar bajarish, tegishli summani to\u2018lash va h. k.), agar qonunchilikda yoki ofertada boshqacha tartib nazarda tutilmagan yoki ko\u2018rsatilmagan bo\u2018lsa, aksept hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

371-modda. Akseptni chaqirib olish<\/span><\/p>\n

Agar akseptni chaqirib olish haqidagi bildirish oferta yuborgan shaxsga akseptdan oldinroq yoki u bilan bir vaqtda yetib kelgan bo\u2018lsa, aksept olinmagan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

372-modda. Aksept muddati ko\u2018rsatilgan oferta asosida shartnoma tuzish<\/span><\/p>\n

Ofertada aksept muddati ko\u2018rsatilgan bo\u2018lsa, aksept oferta yo\u2018llagan shaxs tomonidan unda ko\u2018rsatilgan muddat mobaynida olinsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

373-modda. Aksept muddati ko\u2018rsatilmagan oferta asosida shartnoma tuzish<\/span><\/p>\n

Yozma ofertada aksept muddati ko\u2018rsatilmagan aksept oferta yo\u2018llagan shaxs tomonidan qonunchilikda belgilab qo\u2018yilgan muddatlarda, agar bunday muddat belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa \u2014 buning uchun normal zarur bo\u2018lgan vaqt mobaynida olinsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Oferta aksept uchun muddat ko\u2018rsatmasdan og\u2018zaki tarzda qilinganida boshqa taraf uni akseptlaganini darhol aytgan bo\u2018lsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

374-modda. Kechikib olingan aksept<\/span><\/p>\n

Aksept to\u2018g\u2018risida o\u2018z vaqtida yo\u2018llangan bildirish kechikib olingan hollarda oferta yo\u2018llagan taraf boshqa tarafga aksept kechikib olinganini darhol bildirib qo\u2018ymasa, aksept kechikkan hisoblanmaydi.<\/span><\/p>\n

Agar oferta yo\u2018llagan taraf boshqa tarafga uning kechikib olingan akseptini qabul qilganini darhol ma\u2019lum qilsa, shartnoma tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

375-modda. Boshqa shartlar asosidagi aksept<\/span><\/p>\n

Ofertada taklif qilinganidan boshqacha shartlar asosida shartnoma tuzishga rozilik bildirish haqidagi javob aksept hisoblanmaydi. Bunday javob akseptdan bosh tortish va ayni vaqtda yangi oferta hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

376-modda. Shartnomaning tuzilgan joyi<\/span><\/p>\n

Agar shartnomada uning tuzilgan joyi ko\u2018rsatilgan bo\u2018lmasa, shartnoma oferta yo\u2018llagan fuqaroning yashash joyida yoki yuridik shaxsning joylashgan yerida tuzilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

377-modda. Majburiy tartibda shartnoma tuzish<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksga yoki boshqa qonunlarga muvofiq oferta (shartnoma loyihasi) yo\u2018llangan taraf uchun shartnoma tuzish majburiy bo\u2018lgan hollarda bu taraf oferta olingan kundan boshlab o\u2018ttiz kun mobaynida boshqa tarafga aksept to\u2018g\u2018risida yoki akseptdan bosh tortishi to\u2018g\u2018risida yoxud ofertani boshqa shartlarda akseptlashi to\u2018g\u2018risida (shartnoma loyihasiga kelishmovchiliklar bayonnomasi) bildirish yo\u2018llashi kerak.<\/span><\/p>\n

Oferta yo\u2018llagan hamda shartnoma tuzishi majburiy bo\u2018lgan tarafdan ofertani boshqa shartlarda akseptlash to\u2018g\u2018risida bildirish (shartnoma loyihasiga kelishmovchiliklar bayonnomasi) olgan taraf bunday bildirish olingan yoki aksept uchun muddat tugagan kundan boshlab o\u2018ttiz kun mobaynida shartnoma tuzish chog\u2018ida yuz bergan kelishmovchiliklarni ko\u2018rib chiqish uchun sudga topshirishga haqli.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksga yoki boshqa qonunlarga muvofiq shartnoma tuzish oferta (shartnoma loyihasi) yo\u2018llagan taraf uchun majburiy bo\u2018lgan va unga o\u2018ttiz kun mobaynida shartnoma loyihasiga kelishmovchiliklar bayonnomasi yuboriladigan hollarda bu taraf kelishmovchiliklar bayonnomasini olgan kundan boshlab o\u2018ttiz kun mobaynida boshqa tarafga shartnomani uning tahririda qabul qilishini yoki kelishmovchiliklar bayonnomasini rad etishini bildirishi shart.<\/span><\/p>\n

Kelishmovchiliklar bayonnomasi rad etilganida yoki uni ko\u2018rib chiqish natijalari to\u2018g\u2018risidagi bildirish ko\u2018rsatilgan muddatda olinmaganida kelishmovchiliklar bayonnomasini yo\u2018llagan taraf <\/span>shartnoma tuzish chog\u2018ida yuz bergan kelishmovchiliklarni ko\u2018rib chiqish uchun sudga topshirishga haqli.<\/span><\/p>\n

Ushbu moddaning birinchi, ikkinchi, uchinchi va to\u2018rtinchi qismlarida nazarda tutilgan muddatlar to\u2018g\u2018risidagi qoidalar, agar qonunchilikda boshqa muddatlar belgilangan bo\u2018lmasa yoki taraflar ularni kelishib olgan bo\u2018lmasalar, qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

Agar ushbu Kodeksga yoki boshqa qonunlarga muvofiq shartnoma tuzishi majburiy bo\u2018lgan taraf uni tuzishdan bosh tortsa, ikkinchi taraf uni shartnoma tuzishga majbur qilish talabi bilan sudga murojaat qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzishdan asossiz bo\u2018yin tovlayotgan taraf shu tufayli yetkazilgan zararlarni boshqa tarafga to\u2018lashi kerak.<\/span><\/p>\n

378-modda. Shartnoma oldidan bo\u2018ladigan nizolar<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzish chog\u2018ida yuz bergan kelishmovchiliklar ushbu Kodeksning 377-moddasiga muvofiq qarab chiqish uchun sudga berilgan hollarda shartnomaning taraflar o\u2018rtasida kelishmovchiliklar chiqishiga sabab bo\u2018lgan shartlari sud qaroriga muvofiq belgilanadi.<\/span><\/p>\n

379-modda. Kimoshdi savdosida shartnoma tuzish<\/span><\/p>\n

Agar shartnomaning mazmunidan boshqacha tartib anglashilmasa, u kim oshdi savdosini o\u2018tkazish yo\u2018li bilan tuzilishi mumkin. Shartnoma kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxs bilan tuziladi.<\/span><\/p>\n

Ashyoning mulkdori yoki mulkiy huquq egasi yoxud ixtisoslashgan tashkilot kimoshdi savdosining tashkilotchisi bo\u2018lishi mumkin. Ixtisoslashgan tashkilot ashyoning mulkdori yoki mulkiy huquq egasi bilan shartnoma tuzish asosida ish olib boradi va ular nomidan yoki o\u2018z nomidan harakat qiladi.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksda yoki boshqa qonunda ko\u2018rsatilgan hollarda ashyoni yoki mulkiy huquqni sotish to\u2018g\u2018risidagi shartnomalar faqat kimoshdi savdosi o\u2018tkazish yo\u2018li bilan tuzilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosi auksion yoki tanlov shaklida o\u2018tkaziladi.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosining shakli, agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo\u2018lmasa, sotiladigan ashyoning mulkdori yoki sotiladigan mulkiy huquqning egasi tomonidan belgilanadi.<\/span><\/p>\n

Faqat bitta ishtirokchi qatnashgan auksion va tanlov o\u2018tkazilmagan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ushbu Kodeksning 380 va 381-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar, agar qonunchilikda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, sud qarorini ijro etish tartibida o\u2018tkaziladigan kimoshdi savdosiga nisbatan ham qo\u2018llaniladi.<\/span><\/p>\n

380-modda. Kimoshdi savdosini tashkil etish va uni o\u2018tkazish tartibi<\/span><\/p>\n

Auksionlar va tanlovlar ochiq va yopiq bo\u2018lishi mumkin. Ochiq auksionda va ochiq tanlovda xohlagan shaxs qatnashishi mumkin. Yopiq auksion va yopiq tanlovda shu maqsad uchun maxsus taklif etilgan shaxslargina qatnashadilar.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, tashkilotchi kimoshdi savdosi o\u2018tkazilishi to\u2018g\u2018risida kamida o\u2018ttiz kun oldin xabar qilishi kerak. Xabarda, har qanday holda ham, kimoshdi savdosining vaqti, joyi va shakli, kimoshdi savdosiga nima qo\u2018yilayotgani va uni o\u2018tkazish tartibi, shu jumladan kim oshdi savdosida qatnashishni rasmiylashtirish to\u2018g\u2018risidagi, shuningdek boshlang\u2018ich narx to\u2018g\u2018risidagi ma\u2019lumotlar bo\u2018lishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar kimoshdi savdosiga faqat shartnoma tuzish huquqi qo\u2018yilayotgan bo\u2018lsa, bo\u2018lajak kimoshdi savdosi to\u2018g\u2018risidagi xabarda bunga beriladigan muddat ko\u2018rsatilishi kerak.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda yoki kimoshdi savdosi o\u2018tkazilishi haqidagi xabarda boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, xabar bergan kimoshdi savdosining tashkilotchisi auksion o\u2018tkazishdan xohlagan vaqtida, lekin u o\u2018tkaziladigan kundan kamida uch kun oldin, tanlov o\u2018tkazishdan esa \u2014 tanlov o\u2018tkaziladigan kundan kamida o\u2018ttiz kun oldin bosh tortishga haqli.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosining tashkilotchisi uni o\u2018tkazishdan mazkur muddatlarni buzib bosh tortgan hollarda ishtirokchilarning ko\u2018rgan haqiqiy zararlarini to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

Yopiq auksion yoki yopiq tanlov tashkilotchisi xabar yuborilganidan keyin aynan qancha muddatda kimoshdi savdosidan bosh tortganligidan qat\u2019i nazar, o\u2018zi taklif etgan ishtirokchilarning real zararini to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosining qatnashchilari kimoshdi savdosi o\u2018tkazilishi to\u2018g\u2018risidagi xabarda ko\u2018rsatilgan miqdorda, muddatlarda va tartibda zakalat puli to\u2018laydilar. Agar kimoshdi savdosi o\u2018tkazilmasa, zakalat qaytarib berilishi kerak. Zakalat kimoshdi savdosida qatnashgan, lekin unda g\u2018olib chiqmagan shaxslarga ham qaytarib beriladi.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxs bilan shartnoma tuzishda u to\u2018lagan zakalat summasi tuzilgan shartnoma bo\u2018yicha majburiyatlarni bajarishda hisobga olinadi.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxs va kimoshdi savdosining tashkilotchisi auksion yoki tanlov o\u2018tkazilgan kuni kim oshdi savdosining natijalari to\u2018g\u2018risida bayonnoma imzolaydilar, bu bayonnoma shartnoma kuchiga ega bo\u2018ladi. Kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxs bayonnomani imzolashdan bosh tortsa, to\u2018lagan zakalatidan mahrum bo\u2018ladi. Bayonnomani imzolashdan bosh tortgan kimoshdi savdosining tashkilotchisi zakalatni ikki hissa qilib qaytarishi, shuningdek kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxsga kimoshdi savdosida qatnashish tufayli o\u2018ziga yetkazilgan zararning zakalat pulidan ortiq bo\u2018lgan qismini to\u2018lashi shart.<\/span><\/p>\n

Agar kimoshdi savdosiga faqat shartnoma tuzish huquqi qo\u2018yilgan bo\u2018lsa, bunday shartnomani taraflar kimoshdi savdosi tamom bo\u2018lganidan hamda bayonnoma rasmiylashtirilganidan keyin kechi bilan yigirma kunda yoki xabarda e\u2019lon qilingan boshqa muddatda imzolashlari kerak. Ulardan biri shartnoma tuzishdan bosh tortgan taqdirda, ikkinchi taraf sudga murojaat qilib, shartnoma tuzishga majbur etishni, shuningdek uni tuzishdan bosh tortish natijasida yetkazilgan zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

381-modda. Kimoshdi savdosini o\u2018tkazish qoidalarini buzish oqibatlari<\/span><\/p>\n

Qonunda belgilangan qoidalar buzib o\u2018tkazilgan kimoshdi savdosi manfaatdor shaxs talabi bilan sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Kimoshdi savdosini haqiqiy emas deb topish kimoshdi savdosida g\u2018olib chiqqan shaxs bilan tuzilgan shartnomaning haqiqiy emasligiga sababchi bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

28-BOB<\/span><\/strong><\/p>\n

ShARTNOMANI O\u2018ZGARTIRISh VA BEKOR QILISh<\/span><\/strong><\/p>\n

382-modda. Shartnomani o\u2018zgartirish va bekor qilish asoslari<\/span><\/p>\n

Agar ushbu Kodeksda, boshqa qonunlarda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo\u2018lmasa, shartnoma taraflarning kelishuviga muvofiq o\u2018zgartirilishi va bekor qilinishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Taraflardan birining talabi bilan shartnoma sud tomonidan faqat quyidagi hollarda o\u2018zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin:<\/span><\/p>\n

1) ikkinchi taraf shartnomani jiddiy ravishda buzsa;<\/span><\/p>\n

2) ushbu Kodeks, boshqa qonunlar va shartnomada nazarda tutilgan o\u2018zga hollarda.<\/span><\/p>\n

Taraflardan birining shartnomani buzishi ikkinchi tarafga u shartnoma tuzishda umid qilishga haqli bo\u2018lgan narsadan ko\u2018p darajada mahrum bo\u2018ladigan qilib zarar yetkazishi shartnomani jiddiy buzish hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Bir taraf shartnomani bajarishdan to\u2018la yoki qisman bosh tortib, qonun yohud taraflarning kelishuvida bunga yo\u2018l qo\u2018yilsa, shartnoma tegishlicha bekor qilingan yoki o\u2018zgartirilgan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

383-modda. Vaziyat jiddiy o\u2018zgarishi munosabati bilan shartnomani o\u2018zgartirish va bekor qilish<\/span><\/p>\n

Shartnoma tuzishda taraflar uchun asos bo\u2018lgan vaziyatning jiddiy o\u2018zgarishi, agar boshqacha tartib shartnomada nazarda tutilgan bo\u2018lmasa yoki uning mohiyatidan anglashilmasa, shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilish uchun asos bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Vaziyatning taraflar oldindan ko\u2018ra bilganlarida shartnomani umuman tuzmasliklari yoki ancha farq qiladigan shartlar bilan tuzishlari mumkin bo\u2018lgan darajada o\u2018zgarishi uning jiddiy o\u2018zgarishi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar taraflar shartnomani jiddiy o\u2018zgargan vaziyatga muvofiqlashtirish yoki uni bekor qilish haqida kelisha olmagan bo\u2018lsalar, shartnoma manfaatdor tarafning talabi bilan sud tomonidan bekor qilinishi, ushbu moddaning beshinchi qismida nazarda tutilgan asoslarga ko\u2018ra esa \u2014 o\u2018zgartirilishi mumkin, agar ayni vaqtda quyidagi shartlar mavjud bo\u2018lsa:<\/span><\/p>\n

1) shartnomani tuzish paytida taraflar vaziyatda bunday o\u2018zgarish yuz bermaydi, deb hisoblagan bo\u2018lsalar;<\/span><\/p>\n

2) vaziyatning o\u2018zgarishini keltirib chiqargan sabablarni, ular paydo bo\u2018lganidan keyin manfaatdor taraf shartnomaning xususiyatiga va muomala shartlariga ko\u2018ra o\u2018zidan talab qilinadigan darajada vijdoniylik va ehtiyotkorlik qilgan bo\u2018lishiga qaramay, bu sabablarni yenga olmagan bo\u2018lsa;<\/span><\/p>\n

3) shartnomani uning shartlarini o\u2018zgartirmasdan bajarish taraflar mulkiy manfaatlarining shartnomaga mos keladigan nisbatini buzsa va manfaatdor tarafga zarar yetkazsa, natijada ular shartnoma tuzishda umid qilishga haqli bo\u2018lgan narsadan ko\u2018p darajada mahrum bo\u2018lsalar;<\/span><\/p>\n

4) ish muomalasi odatlaridan yoki shartnomaning mohiyatidan vaziyatning o\u2018zgarishi xavfiga manfaatdor taraf uchrashi kerakligi anglashilmasa.<\/span><\/p>\n

Vaziyatning jiddiy o\u2018zgarishi oqibatida shartnoma bekor qilinganida sud har qanday taraf talabi bilan shartnomani bekor qilish oqibatlarini aniqlashda taraflarning ushbu shartnomani bajarish bilan bog\u2018liq xarajatlarini ular o\u2018rtasida adolatli taqsimlash zarurligiga asoslanadi.<\/span><\/p>\n

Vaziyatning jiddiy o\u2018zgarishi munosabati bilan shartnomaning o\u2018zgartirilishiga shartnomani bekor qilish ijtimoiy manfaatlarga zid bo\u2018lgan yoki taraflarga shartnomani sud tomonidan o\u2018zgartirilgan shartlar asosida bajarish uchun talab qilinadigan xarajatlardan ancha ortiq zarar keltiradigan favqulodda hollarda sud qarori bilan yo\u2018l qo\u2018yiladi.<\/span><\/p>\n

384-modda. Shartnomani o\u2018zgartirish va bekor qilish tartibi<\/span><\/p>\n

Shartnoma qanday shaklda tuzilgan bo\u2018lsa, uni o\u2018zgartirish yoki bekor qilish to\u2018g\u2018risidagi kelishuv ham shunday shaklda tuziladi, basharti qonunchilikdan, shartnoma yoki ish muomalasi odatlaridan boshqacha tartib kelib chiqmasa.<\/span><\/p>\n

Bir taraf shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilish haqidagi taklifga ikkinchi tarafdan rad javobi olganidan keyingina yoki taklifda ko\u2018rsatilgan yoxud qonunda yoinki shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat bo\u2018lmaganida esa \u2014 o\u2018ttiz kunlik muddatda javob olmaganidan keyin, shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilish haqidagi talabni sudga taqdim etishi mumkin.<\/span><\/p>\n

385-modda. Shartnomani o\u2018zgartirish va bekor qilishning oqibatlari<\/span><\/p>\n

Shartnoma o\u2018zgartirilganida taraflarning majburiyatlari o\u2018zgartirilgan holda saqlanib qoladi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma bekor qilinganida taraflarning majburiyatlari bekor bo\u2018ladi.<\/span><\/p>\n

Shartnoma o\u2018zgartirilgan yoki bekor qilingan taqdirda, agar kelishuvdan yoki shartnomani o\u2018zgartirish xususiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, taraflar shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilishga kelishgan paytdan boshlab, shartnoma sud tartibida o\u2018zgartirilgan yoki bekor qilinganida esa \u2014 sudning shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilish haqidagi qarori qonuniy kuchga kirgan paytdan boshlab majburiyatlar o\u2018zgartirilgan yoki bekor qilingan hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Agar qonunda yoki taraflarning kelishuvida boshqacha tartib belgilab qo\u2018yilgan bo\u2018lmasa, taraflar shartnoma o\u2018zgartirilguncha yoki bekor qilinguncha majburiyat bo\u2018yicha o\u2018zlari bajargan narsalarni qaytarib berishni talab qilishga haqli emaslar.<\/span><\/p>\n

Agar shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilishga taraflardan birining shartnomani jiddiy buzishi asos bo\u2018lgan bo\u2018lsa, ikkinchi taraf shartnomani o\u2018zgartirish yoki bekor qilish tufayli yetkazilgan zararni to\u2018lashni talab qilishga haqli.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Hujjat \u201cS VERENIN\u2019S LEGAL GROUP\u201d advokatlik firmasining ma\u02bclumotlar bazasidan taqdim etilgan;<\/em><\/p>\n

Hujjat ___12.04____2024 yil holatiga ko’ra taqdim etilgan.<\/em><\/p>\n

.<\/span><\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O\u2018ZBEKISTON RESPUBLIKASINING FUQAROLIK KODEKSI BIRINCHI QISM 21 \u2013 DEKABR 1995 y. I BO\u2018LIM UMUMIY QOIDALAR 1-KICHIK BO\u2018LIM ASOSIY QOIDALAR 1-BOB. FUQAROLIK QONUNChILIGI 1-modda. Fuqarolik qonunchiligining asosiy negizlari Fuqarolik qonunchiligi ular…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[59,15],"tags":[],"class_list":["post-12098","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-administrativnoe-pravo","category-zakonodatelstvo"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12098","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12098"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12098\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12103,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12098\/revisions\/12103"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12098"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12098"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/invest-in-uzbekistan.org\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12098"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}